Αρχιμανδρίτης Αθηναγόρας Σουπουρτζής στην Romfea.gr
Διδάκτωρ Κανονικού Δικαίου Πανεπιστημίου Αθηνών
Καθηγητής Εκκλησιαστικού και Κανονικού Δικαίου, Θεολογική Ακαδημία Βολυνίας

Το ΕΔΔΑ επιβεβαιώνει τη μονογαμική συγκρότηση της ευρωπαϊκής έννομης τάξης
Με αφορμή την απόφαση A.A. κατά Κάτω Χωρών (προσφ. αριθ. 7481/23, 8 Σεπτεμβρίου 2026)

Πριν από την έκδοση της αποφάσεως, η υπόθεση είχε παρουσιαστεί σε μέρος της δημόσιας συζητήσεως ως πιθανό βήμα προς μία έμμεση «αναγνώριση» της πολυγαμίας στην Ευρώπη.

Η απόφαση της 8ης Σεπτεμβρίου 2026 στην υπόθεση A.A. κατά Κάτω Χωρών κατέληξε στο αντίθετο. Το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης.

Όπως θα υποστηριχθεί κατωτέρω, το σκεπτικό της αποφάσεως - πέρα από την επίλυση της συγκεκριμένης διαφοράς - επιβεβαιώνει ότι η μονογαμική συγκρότηση του γάμου εξακολουθεί να συνιστά όριο της ευρωπαϊκής δημόσιας τάξης.

Σκοπός των γραμμών που ακολουθούν είναι η νηφάλια ανάγνωση της αποφάσεως, με σαφή διάκριση μεταξύ όσων πράγματι έκρινε το Δικαστήριο και των συμπερασμάτων που μπορούν να συναχθούν από το σκεπτικό της.

Τα πραγματικά περιστατικά

Ο προσφεύγων, πολίτης Υεμένης, στον οποίο είχε χορηγηθεί άδεια διαμονής ασύλου στις Κάτω Χώρες, είχε συνάψει στην Υεμένη τρεις γάμους, από τους οποίους γεννήθηκαν δεκατρία τέκνα, οκτώ από την πρώτη σύζυγο, τρία από τη δεύτερη και δύο από την τρίτη.

Μετά τη χορήγηση της άδειας διαμονής ασύλου, υπέβαλε αίτηση οικογενειακής επανενώσεως για την πρώτη σύζυγο και το σύνολο των τέκνων του.

Οι αρχές τον κάλεσαν να δηλώσει ποιον από τους γάμους του επέλεγε προς αναγνώριση κατά το ολλανδικό δίκαιο.

Εκείνος ενέμεινε στην αρχική του αίτηση και οι αρχές θεώρησαν ότι επέλεξε τον πρώτο γάμο.

Η αίτηση έγινε δεκτή ως προς την πρώτη σύζυγο και τα οκτώ τέκνα αυτής και απορρίφθηκε ως προς τα πέντε τέκνα του δεύτερου και του τρίτου γάμου.

Οι αρχές έλαβαν υπόψη, μεταξύ άλλων, ότι τα πέντε τέκνα διαβιούσαν με τις μητέρες τους στην Τουρκία, διέθεταν άδειες προσωρινής διαμονής και είχαν πρόσβαση σε εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη.

Εξετάσθηκε, επίσης, το ενδεχόμενο λύσεως των δύο λοιπών γάμων, γεγονός που θα μετέβαλλε τη νομική θέση των πέντε τέκνων ως προς την οικογενειακή επανένωση.

Ο προσφεύγων αντέτεινε ότι δεν ήταν δυνατό να απευθυνθεί στις αρχές της Υεμένης και ότι, σε κάθε περίπτωση, η λύση των γάμων θα επέφερε σοβαρές δυσμενείς κοινωνικές συνέπειες για τη δεύτερη και την τρίτη σύζυγο.

Το νομικό ζήτημα

Το ερώτημα δεν ήταν, όπως ατυχώς παρουσιάστηκε, εάν η πολυγαμία «νομιμοποιείται» στην Ευρώπη.

Το ζήτημα ήταν αμιγώς τεχνικό και προσδιορισμένο: κατά πόσον η απόρριψη της αιτήσεως συνιστούσε παραβίαση του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής (άρθρο 8 ΕΣΔΑ).

Ως προς τούτο, η νομολογία είναι πάγια σε τρία σημεία. Πρώτον, το άρθρο 8 δεν κατοχυρώνει αυτοτελές δικαίωμα οικογενειακής επανενώσεως ούτε υποχρεώνει το κράτος να δεχθεί την εγκατάσταση αλλοδαπών στο έδαφός του.

Δεύτερον, στον τομέα της μεταναστευτικής πολιτικής τα συμβαλλόμενα κράτη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως (margin of appreciation).

Τρίτον, ο έλεγχος του Δικαστηρίου περιορίζεται στη στάθμιση της «δίκαιης ισορροπίας» μεταξύ του ατομικού συμφέροντος και του γενικού συμφέροντος της κοινότητας, με πρωταρχική συνεκτίμηση του υπέρτερου συμφέροντος του τέκνου.

Η κρίση του Δικαστηρίου

Το Δικαστήριο έκρινε ότι η εκτίμηση των ολλανδικών αρχών είχε επιτύχει τη δίκαιη ισορροπία που απαιτεί το άρθρο 8.

Υπογράμμισε τη στενή σύνδεση της μεταναστευτικής πολιτικής με λόγους δημόσιας τάξεως και δέχθηκε ρητώς ότι ένα κράτος δεν μπορεί να υποχρεωθεί να αναγνωρίσει πλήρως πολυγαμικούς γάμους που έρχονται σε σύγκρουση με την ιδία αυτού έννομη τάξη.

Δύο διακρίσεις είναι εδώ καθοριστικές και αξίζουν να τονισθούν προς τον αναγνώστη.

Η μία είναι η διάκριση μεταξύ της προστασίας μιας υφιστάμενης οικογενειακής ζωής και της αναγνωρίσεως ενός θεσμικού καθεστώτος: το Δικαστήριο ουδόλως αρνήθηκε την ύπαρξη οικογενειακής ζωής μεταξύ πατρός και τέκνων.

Αρνήθηκε να μεταβάλει την άρνηση αναγνωρίσεως ενός απαγορευμένου θεσμού σε θετική υποχρέωση του κράτους.

Η άλλη είναι η επίκληση της δημόσιας τάξεως (ordre public) όχι ως προσχήματος αποκλεισμού, αλλά ως θεμιτού και συνεκτικού κριτηρίου: η απαγόρευση της πολυγαμίας δεν είναι αυθαίρετη προτίμηση, αλλά δομικό γνώρισμα του ευρωπαϊκού οικογενειακού δικαίου.

Η κρίση αυτή δεν είναι, εξάλλου, ασυνεχής προς το παρελθόν. Αντιθέτως, εδραιώνει μια πάγια νομολογιακή γραμμή, την οποία το ίδιο το Δικαστήριο επικαλείται ρητώς.

Ήδη η παλαιά Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είχε αντιμετωπίσει, στις υποθέσεις E.A. και A.A. κατά Κάτω Χωρών (προσφ. αριθ. 14501/89, απόφαση της 6ης Ιανουαρίου 1992) και Bibi κατά Ηνωμένου Βασιλείου (προσφ. αριθ. 19628/92, απόφαση της 29ης Ιουνίου 1992), περιορισμούς οικογενειακής επανενώσεως συνδεόμενους με πολυγαμικές οικογενειακές σχέσεις ως συμβατούς, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, με το άρθρο 8 ΕΣΔΑ.

Η ιδιαίτερη σημασία της υπό εξέταση αποφάσεως έγκειται στο ότι το ίδιο το Δικαστήριο - και όχι πλέον η πρώην Επιτροπή, όπως στις παλαιότερες υποθέσεις στις οποίες παραπέμπει - αποφαίνεται επί της ουσίας, διαπιστώνοντας μάλιστα την ύπαρξη «ισχυρής ευρωπαϊκής συναίνεσης» (strong European consensus) ως προς την απαγόρευση της πολυγαμίας - απαγόρευση που ισχύει, κατά τη ρητή διατύπωση του Δικαστηρίου, «άνευ εξαιρέσεως σε όλα τα κράτη - μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης» - και η οποία δικαιολογεί ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως υπέρ των κρατών.

Σημειωτέον, τέλος, ότι η απόφαση εκδόθηκε από το Τέταρτο Τμήμα του Δικαστηρίου, το οποίο, διασκεφθέν στις 8 Ιουλίου 2026, κατέληξε ομοφώνως - χωρίς μειοψηφούσα ή συντρέχουσα γνώμη - στη μη διαπίστωση παραβιάσεως, με δημοσίευση του κειμένου στις 8 Σεπτεμβρίου 2026.

Ως απόφαση Τμήματος, δεν είναι ακόμη τελεσίδικη: υπόκειται, εντός τριμήνου, σε ενδεχόμενο αίτημα παραπομπής στο Τμήμα Ευρείας Συνθέσεως (άρθρο 43 ΕΣΔΑ). Η ομοφωνία, ωστόσο, καθιστά την κατεύθυνση του σκεπτικού ιδιαιτέρως σαφή και σταθερή.

Χρήσιμο είναι, πάντως, να επισημανθεί ότι η στάθμιση του Δικαστηρίου υπήρξε έντονα εξατομικευμένη και προσδεδεμένη στα πραγματικά περιστατικά.

Βάρυναν, ειδικότερα, η στάση του προσφεύγοντος, ο οποίος, όταν κλήθηκε να επιλέξει έναν μόνο γάμο, ενέμεινε στην αρχική του αίτηση, καθώς και η διαπίστωση ότι τα πέντε τέκνα διαβιούσαν σε σταθερό περιβάλλον με τις μητέρες τους στην Τουρκία, με πρόσβαση σε εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη.

Το συμπέρασμα της μη παραβιάσεως δεν συνιστά, επομένως, αφηρημένη διακήρυξη κατά της πολυγαμίας, αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένης σταθμίσεως εντός του περιθωρίου εκτιμήσεως.

Η μονογαμία ως στοιχείο της δημόσιας τάξης

Η αναφορά του Δικαστηρίου στη «δημόσια τάξη» δεν αποτελεί ηθική προτίμηση, αλλά τεχνικό όρο με συγκεκριμένο νομικό περιεχόμενο.

Η έννοια της δημόσιας τάξεως, όπως χρησιμοποιείται εδώ στο πλαίσιο της μεταναστευτικής πολιτικής, δεν ταυτίζεται πάντως απολύτως με την τεχνική έννοια του ordre public στο ιδιωτικό διεθνές δίκαιο.

Υπάρχει, ωστόσο, σαφής σύγκλιση ως προς τη βασική κανονιστική επιλογή της μη πλήρους αναγνωρίσεως ενός πολυγαμικού οικογενειακού καθεστώτος.

Η απαγόρευση της πολυγαμίας εντάσσεται στον πυρήνα των επιλογών δημόσιας τάξης (ordre public) των ευρωπαϊκών εννόμων τάξεων - σε εκείνες τις θεμελιώδεις αρχές τις οποίες η εσωτερική έννομη τάξη δεν θυσιάζει ούτε προς χάριν εννόμων σχέσεων νομίμως γεννηθεισών στην αλλοδαπή.

Για τον λόγο αυτό, πολυγαμικός γάμος εγκύρως συναφθείς στην αλλοδαπή δεν μπορεί να αξιώνει την πλήρη αναγνώριση του πολυγαμικού οικογενειακού καθεστώτος όταν αυτό προσκρούει στη δημόσια τάξη του κράτους υποδοχής - χωρίς τούτο να σημαίνει κατ’ ανάγκην αποκλεισμό κάθε επιμέρους έννομης συνέπειας της συγκεκριμένης οικογενειακής σχέσεως.

Η μονογαμία, δηλαδή, δεν είναι συμπτωματική επιλογή του νομοθέτη. Είναι δομικό γνώρισμα του ευρωπαϊκού οικογενειακού δικαίου, με βαθιές ιστορικές ρίζες τόσο στην κοσμική βυζαντινορωμαϊκή όσο και στην κανονική παράδοση.

Το κρίσιμο είναι να οριοθετηθεί με ακρίβεια το περιεχόμενο αυτής της δημόσιας τάξης, ώστε το επιχείρημα να μην εκτεθεί σε εύκολη αντίκρουση.

Χρειάζεται, δηλαδή, να διευκρινιστεί ότι η μονογαμία αφορά αποκλειστικά τον αριθμό των συζύγων και συνιστά αυτοτελή, δομική παράμετρο της δημόσιας τάξης - ανεξάρτητη από άλλες πτυχές της συστάσεως του γάμου, οι οποίες εκφεύγουν του αντικειμένου της υπό εξέταση αποφάσεως.

Ως προς την παράμετρο αυτή, η συμφωνία των ευρωπαϊκών εννόμων τάξεων είναι πλήρης: καμία δεν επιτρέπει τη σύναψη πολυγαμικού γάμου, ενώ το ίδιο το ενωσιακό δίκαιο επικυρώνει τον περιορισμό: το άρθρο 4 παρ. 4 της Οδηγίας 2003/86/ΕΚ για την οικογενειακή επανένωση αποκλείει ρητώς την επανένωση με έτερη σύζυγο, όταν ο συντηρών έχει ήδη σύζυγο διαμένουσα μαζί του σε κράτος - μέλος, ενώ επιτρέπει στα κράτη - μέλη να θέτουν περιορισμούς και στην οικογενειακή επανένωση των ανήλικων τέκνων άλλης συζύγου και του συντηρούντος.

Η απαγόρευση της πολυγαμίας, επομένως, δεν συνιστά ομολογία θρησκευτικής προτιμήσεως ενός δικαστή, αλλά κοινό και σταθερό όριο ολόκληρου του ευρωπαϊκού νομικού οικοδομήματος - από το εθνικό οικογενειακό δίκαιο έως το δίκαιο της Ένωσης και τη Σύμβαση.

Είναι, μάλιστα, χαρακτηριστικό ότι το ίδιο το Δικαστήριο εντάσσει στο ερμηνευτικό του πλαίσιο τη Σύμβαση CEDAW και τη Γενική Σύσταση αριθ. 21 της αρμόδιας Επιτροπής, κατά την οποία η πολυγαμία προσβάλλει το δικαίωμα ισότητας της γυναίκας και οφείλει να αποθαρρύνεται και να απαγορεύεται. Η απαγόρευση, δηλαδή, θεμελιώνεται και σε λόγους ισότητας των φύλων, όχι μόνο σε λόγους παραδόσεως.

Η κανονικοδικαιική διάσταση της μονογαμικής αρχής

Η διαπίστωση του Δικαστηρίου περί «ισχυρής ευρωπαϊκής συναίνεσης» ως προς την απαγόρευση της πολυγαμίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από τη σκοπιά του Κανονικού Δικαίου.

Η μονογαμική συγκρότηση του γάμου αποτελεί θεμελιώδες γνώρισμα της εκκλησιαστικής περί γάμου παραδόσεως, η οποία αντιμετώπισε με αυστηρότητα ακόμη και τη διαδοχική πολλαπλότητα γάμων, η οποία βεβαίως πρέπει να διακρίνεται από την ταυτόχρονη πολυγαμία που αποτελεί το πραγματικό υπόβαθρο της υποθέσεως A.A. κατά Κάτω Χωρών.

Ενδεικτικά και όχι εξαντλητικά, καθώς η σχετική κανονική παράδοση είναι ευρύτερη, ο γ΄ κανών της εν Νεοκαισαρεία Συνόδου υπάγει την πολλαπλότητα των διαδοχικών γάμων σε κανονική αντιμετώπιση, ενώ σχετικές ρυθμίσεις απαντούν και στους κανόνες του Μεγάλου Βασιλείου, ιδίως στους δ΄ και ν΄, οι οποίοι αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη αυστηρότητα την τριγαμία και την περαιτέρω πολλαπλότητα διαδοχικών γάμων (για την ευρύτερη κανονικοδικαιική αντιμετώπιση της πολλαπλότητας των γάμων και των σχετικών κωλυμάτων βλ. Αρχιμ. Αθηναγόρα Σουπουρτζή, Κωλύματα Γάμου.

Νομοκανονική θεώρηση υπό το φως των προσυνοδικών διασκέψεων και των αποφάσεων της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκδ. Ελικράνον, Αθήνα 2026). Αργότερα, ο Τόμος της Ενώσεως του 920, που συνδέθηκε ιστορικά με την τετραγαμική έριδα του αυτοκράτορος Λέοντος ΣΤ΄, όρισε για το μέλλον «τέταρτον γάμον μηδενὶ τολμᾶσθαι, ἀλλ’ εἶναι ἀπόβλητον παντελῶς» (Γ. Α. Ράλλη - Μ. Ποτλῆ, Σύνταγμα τῶν θείων καὶ ἱερῶν Κανόνων, τ. Ε΄, Ἀθήνησιν 1855, σ. 6).

Η αυστηρή αυτή αντιμετώπιση ακόμη και της διαδοχικής πολλαπλότητας γάμων μαρτυρεί τη μονογαμική αρχή που διατρέχει την κανονική περί γάμου παράδοση. Υπό το πρίσμα αυτό, η ταυτόχρονη ύπαρξη περισσοτέρων συζυγικών δεσμών βρίσκεται, κατά μείζονα λόγο, εκτός της μονογαμικής συγκρότησης του γάμου που διαφυλάσσει η εκκλησιαστική τάξη.

Επιμύθιο

Η υπόθεση A.A. κατά Κάτω Χωρών δεν σηματοδοτεί, επομένως, μεταβολή της ευρωπαϊκής προσεγγίσεως έναντι της πολυγαμίας.

Αντιθέτως, επιβεβαιώνει ότι η προστασία της οικογενειακής ζωής κατά το άρθρο 8 ΕΣΔΑ δεν συνεπάγεται υποχρέωση του κράτους να αναγνωρίσει ένα οικογενειακό καθεστώς αντίθετο προς θεμελιώδεις επιλογές της έννομης τάξης του.

Για την επιστήμη του Κανονικού Δικαίου, η οποία μελετά και συστηματοποιεί τη μακραίωνη κανονική παράδοση της Εκκλησίας περί γάμου, η απόφαση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: η κανονική παράδοση και η σύγχρονη ευρωπαϊκή έννομη τάξη, μολονότι εκκινούν από διαφορετικές κανονιστικές αφετηρίες, συναντώνται εν προκειμένω στην προστασία της μονογαμικής συγκρότησης του γάμου.