«ΕΞΕΧΥΘΗ Η ΧΑΡΙΣ ΕΝ ΧΕΙΛΕΣΙ ΣΟΥ» ΓΕΡΜΑΝΟΥ Ν. ΠΑΤΡΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΥΖ. ΧΟΡΟ ΤΟΥ ΙΔΡ. ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι. Α. ΑΘΗΝΩΝ

Σὲ συνέχεια τῆς ἐργασίας τοῦ Βυζαντινοῦ Χοροῦ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν ἐπὶ τοῦ Παλαιοῦ Στιχηραρίου (παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν σχετικῶν δημοσιεύσεων μὲ τὸ πλῆρες κείμενο περὶ Παλαιοῦ Στιχηραρίου ΕΔΩ), ὁ Πρωτοψάλτης τοῦ ἀθηναϊκοῦ Μετόχιου Παναγίου Τάφου (Ι. Ν. Ἁγ. Ἀναργύρων Πλάκας), καὶ Διδάσκαλος τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κ. Ἀθ. Ἀγγελίδης καὶ οἱ συνεργάτες του παρουσιάζουν ἀνέκδοτα μέλη ἐκ τῶν παλαιῶν μουσικῶν κωδίκων, τούτη τὴν φόρα ὅμως σχετικὰ μὲ τὴν περίοδο τῶν Χριστουγέννων καὶ τῶν Θεοφανίων, ἀλλὰ καὶ τὴν δεσποτικὴ ἑορτὴ τῆς Περιτομῆς.

Ἔτσι, ἐκλέχθηκαν μέλη ἀπὸ τὸ Παλαιὸ Στιχηράριο, τόμοι Β΄ καὶ Γ΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 708 & 709), τὸ Στιχηράριο Χρυσάφου τοῦ νέου, τόμος Β΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 762), καὶ τὸ Στιχηράριο Γερμανοῦ Νέων Πατρῶν, τόμος Α΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 747).

Τὰ παλαιὰ τοῦτα στιχηράρια, ὅλα στὴν ἐξηγηση τοῦ Χουρμουζίου, διασώζουν μελωδίες αἰώνων, ἰκανὲς κατὰ τὴν ἐκφορὰ νὰ μυσταγωγοῦν σὲ μὶαν ἔνθεη στάση. Μὲ τέτοια ἔντεχνα καλλοφωνικὰ ἰδιόμελα τροπάρια ὁ χρόνος τῶν ἀκολουθιῶν μετουσιώνεται, θυμίζοντας τὸ πυθαγόρειο λόγιον: οἱ ψυχὲς δὲν μποροῦν νὰ ἀνέλθουν χωρὶς μουσική.

«ΕΞΕΧΥΘΗ Η ΧΑΡΙΣ» ΣΤΙΧΗΡΑΡΙΟΥ ΓΕΡΜΑΝΟΥ ΝΕΩΝ ΠΑΤΡΩΝ

Τὸ πολλάκις χρησιμοποιούμενον ἐντὸς τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους δοξαστικὸν ἰδιόμελον τῶν αἴνων κατὰ τὴν ἐορτὴ τῆς Περιτομῆς τοῦ Κυρίου ἀποτελεῖ ποίημα τοῦ ὑμνογράφου Βυζαντίου: «Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου, Ὅσιε Πάτερ, καὶ γέγονας ποιμήν τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, διδάσκων τὰ λογικὰ πρόβατα πιστεύειν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, ἐν μιᾷ Θεότητι.»

Μιὰς καὶ κατὰ τὴν α΄ Ἰανουαρίου συνεορτάζεται μὲ τὴν κατὰ σάρκα Περιτομὴ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ μνήμη τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου τοῦ Μεγάλου, εἶναι πρὸς αὐτὸν τὸν μέγα ἅγιο τῆς Ἐκκλησίας, κι ἑνὸς τῶν τριῶν ἱεραρχῶν, ποὺ ἀπευθύνεται στὸ ποίημά του ὁ Βυζάντιος, ἐξηγώντας, πὼς ἐξεχύθη χάρις σὲ αὐτὸν ἀπὸ τὸν Θεό· χάρις, διὰ μέσου τῆς ὁποίας γνωρίζουμε ὅτι συνέθεσε πάμπολλα συγγράμματα, σοφίας καὶ κατανύξεως πλήρη.

Τὸ μέλος τονίζεται σὲ ἦχο χρωματικό, τὸν πλάγιο δεύτερο, καὶ ὁ ἐπιλεγμένος μελοποιὸς στὴν παροῦσα ἐργασία εἶναι ὁ Γερμανός, Ἀρχιεπίσκοπος Νέων Πατρῶν (σημερινῆς Ὑπάτης), μὲ τὸ ἐν λόγῳ τροπάριο νὰ ἀντλεῖται ἀπὸ τὸ Στιχηράριόν του (τόμος Α΄), τὴν «ἀσματομελιρρυτόφθογγο βίβλο» (κώδιξ Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 747).

Ὁ Γερμανός, σύγχρονος σχεδὸν καὶ ἄμεσος μαθητὴς τοῦ Χρυσάφη τοῦ νέου, κατατάσσεται ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς τέσσερεις σπουδαιότερους μουσικοὺς τῆς πρώτης μεγάλης ἀκμῆς (1650-1720) τῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς στὰ χρόνια τῆς Ὀθωμανοκρατίας (μαζὶ μὲ τὸν Χρυσάφη τὸν νέο, τὸν Μπαλάσιο ἱερέα καὶ τὸν Πέτρο Μπερεκέτη).

Κατὰ τὸν κλασικὸ φιλόλογο Μ. Χατζηγιακουμή: «τὸ σπουδαιότερο ἀπὸ τὰ ἔργα του [Γερμανοῦ] εἶναι ἡ μελοποίηση (1665) κατὰ νέον τρόπο, καὶ κατὰ τὸ καλοφωνικὸ εἶδος, τοῦ παλαιοῦ Στιχηραρίου.

Τὸ Στιχηράριο τοῦ Γερμανοῦ παραμένει ἀπὸ τὰ πιὸ σημαντικὰ μουσικὰ βιβλία τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας, μὲ μεγάλη χειρόγραφη παράδοση (κυρίως στὸ Ἅγιον Ὅρος), συχνὰ μάλιστα καὶ ὡς ἁπλὸ Δοξαστάριο (σ' αὐτὸ στηρίχθηκε ἡ νέα μελοποίηση τοῦ Δοξασταρίου ἀπὸ τὸν Ἰάκωβο πρωτοψάλτη στὸ τέλος τοῦ 18ου αἱ.).»

Στὴν σύνθεση δεσπόζει ἐκτὸς τοῦ πλαγίου ἤχου, καὶ ὁ τετράφωνός του, ἐνῷ περάσματα τοῦ παπαδικοῦ δ΄ ἤχου (ἅγια) διανθίζουν, μὲ διατονικὲς κεντιές, τὸ χρωματικὸ μέλος.

Νὰ σημειωθεῖ, πὼς ὁ Γερμανὸς καλεῖ τὸν μονοφωνάρη μετὰ τὸ γνωστὸ ἀπήχημα τοῦ πλαγίου δευτέρου ἤχου (νεχεανές), νὰ συνεχίσει μὲ μελωδικὴ προέκταση (ἐδῶ καταλήγοντας στὸν ὑπόφωνο τοῦ πλαγίου, ἔσω νενανώ – μελωδικὴ κίνηση κοινὴ στὸν συγκεκριμένο ἦχο, ὅπως φαίνεται καὶ ἀπὸ τὴν ἐπανάληψή της παρακάτω στὸ κυρίως μέλος), προτοῦ ὁ χορὸς ἀκολουθήσει σύσσωμος στὴν πρώτη λέξη τοῦ κειμένου.

Τοῦτο τὸ προσάρτημα στὸ ἀπήχημα ὀνομάζεται «ἐπήχημα» κι ἀποτελεῖ λιγότερο τυποποιημένη μελωδικὴ προσθήκη στὸ πιὸ φορμουλαϊκὸ ἀπήχημα, ἀναλόγως τοῦ ἐναρκτηρίου φθόγγου τοῦ τυχόντος μέλους.

***

Οἱ τονισμοὶ τῶν ἰδιομέλων ἑρμηνεύονται χορωδιακῶς, κατὰ τὸ ἐκκλησιαστικῶς δέον, ἀπὸ τὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν, μὲ τὸν ἐπὶ τριακονταετία χοράρχη του, Πρωτοψάλτη καὶ Δάσκαλο τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης, Κωνσταντῖνο Ἀγγελίδη, συνοδίᾳ ἁπλοῦ καὶ οἰκονομημένου ἰσοκρατήματος, ἐνδεικτικοῦ τοῦ ἐκάστοτε κλαδικοῦ ἤχου καὶ οἱουδήποτε ἐνδιαμέσως τυχὸν ἀναδεικνυομένου ἤχου, πέραν τοῦ ἀρχικῶς ἐπιγραφομένου.

Ὅσον ἀφορᾷ στὸ ἰσοκράτημα, ἐπάρθησαν ἀποφάσεις πρὸς κατεύθυνση πού, ἀφ' ἑνὸς ἑδράζεται στὶς ὁδηγίες τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν Διδασκάλων Κ. Ψάχου καὶ Ἀ. Σύρκα, ἀφ' ἑτέρου ἐξιχνιάζεται καὶ ἐξελίσσεται μαζὶ μὲ τὸν Διδάσκαλό μας Κ. Ἀγγελίδη, πρὸς μιὰ ἀφαιρετικότερη καὶ ἁπλούστερη περιστασιακῶς κατεύθυνση, ἡ ὁποία ὅμως πάντοτε θεμελιώνεται ἐπαρκῶς, μουσικῶς καὶ μουσικολογικῶς (ἀντικείμενο μελλοντικῆς δημοσίευσής μας). Περιστασιακὴ δὲ χρήση διπλοῦ ἰσοκρατήματος ἑδραιώνεται στὴν παράδοση τοῦ Κ. Ψάχου, ὅπως ἑρμηνεύθηκε στὶς ἐργασίες τῶν ἀειμνήστων ἐρευνητῶν Σ. Καρᾶ καὶ Λ. Ἀγγελοπούλου, Ἄρχοντος Πρωτοψάλτου τῆς Ἁγιωτάτης Ἀρχιεπισκοπῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Ἐγκάρδιες εὐχαριστίες πρὸς τούς:

κο Κωνσταντῖνο Θεοχάρη, εὐχαρίστως παραχωρήσαντα τὶς καλλιγραφημένες του ἐξηγήσεις τοῦ Χουρμουζίου, γιὰ τὸ πλῆθος πολὺ τῶν ὁποίων ἐκοπίασε ἀνὰ τὰ ἔτη·

πανοσιολογιώτατο ἀρχιμανδρίτη π. Μιχαὴλ Σταθάκη, πάντοτε φιλόξενο προϊστάμενο τοῦ παραχωρηθέντος εὐγενῶς ναοῦ Ἁγ. Γεωργίου Ν. Ψυχικοῦ Ἀθηνῶν γιὰ ἀκόμη μιὰ μαγνητοσκόπηση, ὅπως καὶ γιὰ τὴν ἐν γένει ἀρωγή του διὰ τῶν ἐτῶν·

κον Ἀλ. Νικολουτσόπουλο γιὰ τὴν μαγνητοσκόπηση καὶ τὴν ἐπεξεργασία τοῦ ὑλικοῦ, καθὼς καὶ τὸν κον Ἀ. Χάλαρη γιὰ τὴν ἠχογράφηση·

κο Κ. Τρύφωνος, γιὰ τὴν δακτυλογράφηση τοῦ κειμένου τοῦ Γερμανοῦ Ν. Πατρῶν ἐκ τοῦ χφ κώδικος.

Ἐπεξεργασία κειμένων: Κ. Ἀθ. Ἀγγελίδης καὶ Γ. Β. Σάββας

Στὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν συμμετέχουν, μὲ ἀλφαβητικὴ σειρά:

Ἀβραὰμ Ἐμμανουήλ, Γκούντης Εὐάγγελος, Δηματᾶς Κωνσταντῖνος, Εὐαγγελίου Χρυσοβαλάντης, Θεοδώρου π. Χρυσοβαλάντης, Καλλιακμάνης Δημήτριος, Καραγιάμπας Δημήτριος, Κασιμάτης Σπύρος, Καψαχάτης Πανταζῆς, Κούγιας Ἀθανάσιος, Κούτρης Παναγιώτης, Λαγουδάκης Νεκτάριος, Λάζαρης Δημήτριος, Μακρόπουλος Νικόλαος, Μανιάτης Δημήτριος, Μανιάτης Θεόδωρος, Μαχαίρας Φώτιος, Μίρκοβιτς Μίταρ, Μουτάφης Κωνσταντῖνος, Μποτονάκης Ἀλέξανδρος, Νέντας Δημήτριος, Νικολαΐδης Κοσμᾶς, Οἰκονόμου Φώτιος, Πετρόπουλος Ἰωάννης, Πετρόπουλος Παναγιώτης, Πηλιχὸς Σταῦρος, Ροῦσσος Διονύσιος, Σάββας Γεώργιος, Σπαθάρης Δημήτριος, Σταμούλης Ἀθανάσιος, Σωτηρόπουλος Ἐλευθέριος, Τερζάκης Ἰωάννης, Τριανταφύλλου Θεοφάνης, Τριανταφύλλου Νικόλαος, Τσαρτακλέας Ἠλίας, Τσέμπογλου Συμεών, Τσιπᾶς Δημήτριος, Χαβάτζας Ἐλευθέριος, Χάλαρης Ἀντώνιος, Χάλαρης Κοσμᾶς, Χατζησταυρίδης Ἐμμανουήλ, Ψυχάρης Βασίλειος

Διευθύνει ὁ Πρωτοψάλτης καὶ Διδάσκαλος τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κωνσταντῖνος Ἀγγελίδης.

Ἡ βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε στὸν Ἱερὸ Ναὸ Ἁγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικοῦ στὶς 18 Νοεμβρίου 2024.

(παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν νέων σχετικῶν δημοσιεύσεων ΕΔΩ)

Γεώργιος Β. Σάββας

Πρωτοψάλτης Ἱ. Ν. Εὐαγγελιστρίας Πειραιῶς / Ἀναγνώστης /
Διδάκτωρ Μουσικολογίας Πανεπιστημίου Λονδίνου