Του Αρχιμ. Φιλίππου Χαμαργιά
Πρωτοσυγκέλλου
Ι. Μητροπόλεως Μεσσηνίας

Είναι γεγονός πως από την εποχή που ξεκίνησε η συζήτηση για τη νομοθέτηση της καύσης των νεκρών, έχουν γραφεί και ειπωθεί πολλά, κάποια υπερασπιστικά υπέρ της εφαρμογής της καύσης και κάποια κατηγορηματικά κατά της καύσης και υπέρ της ταφής.

Αφορμή για την παράθεση αυτών των σκέψεων, υπήρξαν δυο γεγονότα. Το πρώτο η αποτέφρωση μιας ευσεβούς χριστιανής την οποία αποτέφρωσαν οι συγγενείς της, ενώ η ίδια είχε εκφράσει εν ζωή την επιθυμία της “να διαβαστεί και να πάει δίπλα στον άντρα της”, όπως χαρακτηριστικά έλεγε και το δεύτερο είναι η διά της τηλεοράσεως και συγκεκριμένα μέσω των προβαλλόμενων τηλεοπτικών σήριαλ προβολή της αποτέφρωσης ως συνήθους τρόπου αποχαιρετισμού ενός νεκρού, σύμφωνα με το σενάριο.

Αναμφίβολα παρατηρείται μια προβολή και δι’ αυτής προωθείται μια καθιέρωση στη συνείδηση των τηλεθεατών, της καύσης των νεκρών ως της πλέον καθιερωμένης και κατ’ επέκταση επιβαλλομένης πρακτικής, αφού ως γνωστόν η τηλεόραση και το διαδίκτυο πλέον αποτελούν το πρότυπο για πολλούς και ειδικά νέους στην ηλικία, οι οποίοι αντιγράφουν ό,τι βλέπουν.

Σε ότι αφορά το ένα σκέλος, αυτό της αποτέφρωσης χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του θανόντος ή της θανούσης, θα έπρεπε να απαιτείται η έγγραφη σύμφωνη γνώμη του/της, την οποία θα έχει προλάβει να εκφράσει εν ζωή, προκειμένου να διαφυλαχθεί η ελευθερία του ανθρώπου και το αυτεξούσιο που έχει λάβει από τον Θεό κατά την δημιουργία του. Εξάλλου ο σεβασμός στην αξία του ανθρώπου ορίζεται και από το Σύνταγμα (Άρθρο 2, παρ. 1), χωρίς να γίνεται διάκριση σε ζωντανό ή νεκρό άνθρωπο.

Αυτό βέβαια έρχεται σε αντίθεση και με όλο το σκεπτικό των υπέρμαχων των δικαιωμάτων του ανθρώπου, οι οποίοι μάχονται μεν υπέρ αυτών αλλά εθελοτυφλούν στα δικαιώματα του νεκρού ανθρώπου, προχωρώντας έτσι άθελά τους και χωρίς να το καταλαβαίνουν σε μια ιδιόμορφη “ιεροσυλία”, έστω κι αν διατυπώνουν την άποψη, ότι καθένας πρέπει να έχει ελευθερία επιλογής ανάμεσα στην ταφή ή την καύση.

Η Εκκλησία ως ο κατ’ εξοχήν χώρος ελευθερίας, δεν αναγκάζει κανέναν άνθρωπο να τηρεί τις παραδόσεις Της. Έχει όμως την υποχρέωση να διδάξει το ποίμνιό Της ότι η καύση των νεκρών είναι αντίθετη προς τις αρχές, την παράδοση και τα έθιμά Της και ότι όποιος επιλέγει την καύση και αυτονομείται, ουσιαστικά διαφοροποιείται από βασικές διδασκαλίες και τον τρόπο της ζωής Της, και αυτοαποβάλλεται από το σώμα Της. Προφανώς, όσοι δεν θέλουν να ακολουθήσουν την παράδοση της Εκκλησίας, έχουν το δικαίωμα να επιλέξουν την αποτέφρωση, οπότε δεν θα τύχουν Εξοδίου Ακολουθίας (κηδείας) από την Εκκλησία.

Επειδή όμως προβάλλεται και το επιχείρημα, ότι η Εκκλησία δεν αποδέχεται την καύση και προτιμά την ταφή για ιδιοτελείς λόγους, καταρρίπτουμε αυτό το επιχείρημα, υπενθυμίζοντάς τους ότι οι κατά τόπους Δήμοι είναι αυτοί που διαχειρίζονται τα κοιμητήρια και εισπράττουν τα τέλη από τους τάφους και τα οστεοφυλάκια. Εάν η Εκκλησία έθετε ως προτεραιότητα το οποιοδήποτε οικονομικό όφελος, θα έπραττε το αντίθετο και θα προέτρεπε τους ορθόδοξους κληρικούς να ψάλουν τη Νεκρώσιμο Ακολουθία και για όσους αποτεφρώνονται. Άρα δεν υφίσταται το τοιούτο επιχείρημα.

Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι η αποτέφρωση, με τον τρόπο που γίνεται σήμερα, ανήκει τάχα στην αρχαιοελληνική παράδοση, αφού οι αρχαίοι Έλληνες έκαιγαν τα σώματα των νεκρών. Όμως, στις αρχαίες πόλεις - κράτη συνηθιζόταν είτε η ταφή είτε η καύση των νεκρών σωμάτων και ακολούθως η ταφή των οστών που απέμεναν από την πυρά.

Δηλαδή, ακόμα και στην περίπτωση της καύσης στην αρχαία Ελλάδα, ακολουθούσε πάντοτε η ταφή του σκελετού και οι ταφικές τιμές προς τους νεκρούς γι’ αυτό και η αρχαιολογική σκαπάνη βρίσκει σε πολλές ανασκαφές ταφές με καμένα οστά, τοποθετημένα σε νεκρικές λάρνακες ή αγγεία, απόδειξη της ταφής ως σεβασμού των αρχαίων Ελλήνων στους νεκρούς τους. Μεγάλο μέρος των ευρημάτων αυτών που εκτίθενται σε μουσεία προέρχεται από τέτοιες ταφικές ανασκαφές ενώ αρκετά από τα αριστουργήματα της αρχαίας ελληνικής τέχνης συνδέονται με την ταφή των νεκρών.

Ο θάνατος ως πανανθρώπινη εμπειρία συνδέει την αρχαιότητα με το σήμερα. Ιδιαιτέρως στην Αθήνα κυρίως κατά τους κλασικούς χρόνους, είναι γνωστές οι απόψεις των Αθηναίων, μέσα από φιλολογικά και ιστορικά κείμενα (επιτάφιοι λόγοι και επιτύμβιες πλάκες) για τον θάνατο και τους νεκρούς, όπως επίσης η παραδόσεις γύρω από την τελετή της ταφής και τα έθιμα της, το πένθος και το θρήνο, την ταφική τέχνη, και τη στάση της δημοκρατικής Αθήνας απέναντι στον θάνατο. Οι Αθηναίοι του 5ου και 4ου π.Χ. αιώνα αντιμετώπιζαν το πανανθρώπινο ζήτημα του θανάτου με σεβασμό στο ανθρώπινο σώμα προ και μετά θάνατο.

Επιπλέον η σύγχρονη αποτέφρωση δεν έχει καμία σχέση με την καύση των νεκρών στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό επιβεβαιώνεται και από το φυλλάδιο της Εκκλησίας της Ελλάδος “ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΛΑΟ” (αρ. φύλλου 52), μέσα από το οποίο η Ιερά Σύνοδος εξηγεί την όλη διαδικασία που ακολουθείται κατά την αποτέφρωση.

Κατά τη διαδικασία λοιπόν της, κατ' ευφημισμόν «αποτέφρωσης», όπως σημειώνεται, μετά την καύση του νεκρού σε κλίβανο ο ανθρώπινος σκελετός ρίχνεται σε ηλεκτρικό σπαστήρα (μίξερ, cremulator), θρυμματίζεται και μετατρέπεται σε σκόνη. Επομένως, όταν σήμερα γίνεται λόγος για «αποτέφρωση», δεν κυριολεκτείται ο όρος. Ούτε οι συγγενείς παραλαμβάνουν την «τέφρα» του νεκρού από το αποτεφρωτήριο. Αντιθέτως αυτό που παραλαμβάνουν είναι η σκόνη (τρίμματα) από τα οστά και όχι το προϊόν της καύσης (τέφρα, στάχτη).

Μελετώντας την ταφική παράδοση των αρχαίων Ελλήνων διαπιστώνουμε ότι πολλά από τα έθιμα που χρησιμοποιούμε εμείς οι χριστιανοί Έλληνες σήμερα με κάποιες παραλλαγές στο πέρασμα των αιώνων είναι μια συνέχεια από την αρχαιότητα, τα οποία η έλευση του χριστιανισμού τα ανανοηματοδότησε μέσα από την Ταφή και Ανάσταση του Θεανθρώπου.

Ακόμα και μέσα από τη χρήση όρων και λέξεων εντοπίζεται αυτή η συνέχεια. Λέξεις και έννοιες όπως π.χ. η Έξοδος = όπως η έξοδος του χορού από την ορχήστρα κατά το τέλος του δράματος, η εκ του βίου έξοδος, εξ΄ού και η Εξόδιος Ακολουθία, η λέξη κηδεία εκ του ρήματος κήδομαι που σημαίνει φροντίζω = κήδομαι-κῆδος-κηδεία, η λέξη μνήμα από το μνημίσκομαι και η λέξη μακάριος = μη + κηρ (όλεθρος) αυτός που δεν μπορεί να υποστεί πια τον όλεθρο.

Διαπιστώνουμε λοιπόν πως η ταφή ως πράξη και ως κίνηση αποτελεί μια πράξη ηθική, αφού από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα εννοείται ως καθήκον και ως ανάγκη για έκφραση σεβασμού και τιμής στους νεκρούς. Με ένα τέτοιο σκεπτικό ενήργησε και η Αντιγόνη, στην αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή. Με τον ίδιο τρόπο ενήργησαν οι Μυροφόρες κατά την Ταφή του Κυρίου. Το αυτό κίνητρο είχαν οι γυναίκες του Διστόμου και των Καλαβρύτων όταν έθαβαν τους κατακρεουργημένους από τα κατοχικά στρατεύματα.

Έχοντας λοιπόν λαμπρά παραδείγματα τις ανωτέρω αναφορές καλούμαστε να αναθεωρήσουμε όλα αυτά που προβάλλονται ως νέα ήθη και να τα βάλουμε απέναντι σε όλη αυτήν την πολιτιστική κληρονομιά και παράδοση του Γένους και της Εκκλησίας και να τα διαφυλάξουμε ως “κόρην οφθαλμού”, με την ηθική υποχρέωση να τα μετα-λαμπαδεύσουμε στις επόμενες γενιές και να ανακόψουμε κάθε “νεοταξική” πορεία στον ολισθηρό κατήφορο ενός δήθεν “εκσυγχρονισμού”.