Σπύρος Β. Μπαζίνας στην Romfea.gr

τ. Ανώτερο Στέλεχος της Νομικής Υπηρεσίας της Γραμματείας του ΟΗΕ

Η σχέση Ορθοδοξίας (και κάθε θρησκευτικής πίστης και πολιτισμικής ταυτότητας) και γεωπολιτικής είναι επαρκώς θεμελιωμένη από την επιστήμη της γεωπολιτικής¹.

Και η εκμετάλλευση της Ορθοδοξίας από τις διάφορες δυνάμεις του κόσμου για την επίτευξη των γεωπολιτικών τους στόχων είναι πλέον κοινώς γνωστή και αναπόφευκτη.

Η Εκκλησία δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει αυτή την πραγματικότητα και να μην εξετάσει πως θα την αντιμετωπίσει στα πλαίσια του ποιμαντικού της έργου για την σωτηρία του κόσμου.

Είναι επομένως θετικό ότι το θέμα απασχόλησε την Ιεραρχία του Οικ. Θρόνου κατά την πρόσφατη Σύναξη της στην Κωνσταντινούπολη με βάση σχετική εισήγηση του Πρέσβη Δ. Παρασκευόπουλου. Το κείμενο της εισήγησης αυτής δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη. Επομένως, το άρθρο αυτό αναφέρεται γενικά στο θέμα, αλλά όχι στην εισήγηση.

Το πιο πρόσφατο γεωπολιτικό δεδομένο είναι η αλλαγή των προτεραιοτήτων της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, δηλαδή η αναβάθμιση της ανάγκης για αντιμετώπιση της κινεζικής απειλής.

Αυτήν την αλλαγή φαίνεται να την έχει εγκρίνει από καιρό  όλο το πολιτικό σύστημα της Αμερικής, ρεπουμπλικάνοι και δημοκρατικοί, και οι πρόεδροι Τράμπ και Μπάϊντεν. Και, σύμφωνα με έγκυρους γεωπολιτικούς αναλυτές, την αλλαγή αυτή σηματοδοτούν μια σειρά από πρόσφατες κινήσεις των ΗΠΑ, όπως: α) η πρόσφατη αποχώρηση των αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από το Αφγανιστάν, β) η αμυντική συμφωνία ΗΠΑ, Ηνωμένου Βασιλείου και Αυστραλίας για την πώληση πυρηνικών υποβρυχίων στην Αυστραλία (με υπαναχώρηση της Αυστραλίας από αντίστοιχη συμφωνία με την Γαλλία που η Γαλλία θεώρησε ως πισώπλατη μαχαιριά), και γ) η άρση των αμερικανικών αντιρρήσεων και κυρώσεων για την κατασκευή του αγωγού αερίου στην Βόρεια Θάλασσα που παρακάμπτει την Ουκρανία και την Πολωνία.

Το ερώτημα το οποίο τίθεται συνεπώς είναι αν αυτή η αλλαγή θα επηρεάσει την πολιτική των ΗΠΑ έναντι της Ορθοδοξίας, και ιδίως την στήριξη του Οικ. Πατριαρχείου και την αντίθεση προς το Πατριαρχείο Μόσχας.

Η πολιτική αυτή μετέτρεψε το σχίσμα στην Ουκρανία σε σχίσμα στην παγκόσμια Ορθοδοξία², με αποτέλεσμα την επίτευξη τριών στρατηγικών στόχων της Δύσης (κυρίως των Η.Π.Α.) που είναι: α) η ανάσχεση της ρωσικής επιρροής στον τεράστιο ορθόδοξο κόσμο, κυρίως από την Βόρεια Θάλασσα μέχρι την Μέση Ανατολή, β) η αποτροπή της προσέγγισης/ένωσης της Ευρασίας που θεωρείται απειλή για την παγκόσμια αμερικανική ηγεμονία κατά το δόγμα του Ζμπίγνιου Μπρεζίνσκι³, και γ) η μείωση της διεθνούς επιρροής της Ορθοδοξίας, η οποία, σύμφωνα με το δόγμα του Σαμουήλ Χάντιγκτον, αποτελεί δύναμη εχθρική προς την Δύση4.

Ενδέχεται να αλλάξει λοιπόν αυτή η πολιτική ως αποτέλεσμα της αναβάθμισης της κινεζικής απειλής για την αμερικανική εξωτερική πολιτική; Μια πρώτη απάντηση είναι: μάλλον όχι, τουλάχιστον όχι άμεσα και όχι σημαντικά.

Το Οικ. Πατριαρχείο, που έχει 5 εκ. πιστούς σε αγγλόφωνες χώρες, οικονομικά στηρίζεται κυρίως από την Αρχιεπισκοπή Αμερικής και πολιτικά κυρίως από τις ΗΠΑ, θα συνεχίσει να έχει μεγάλη σημασία για τις ΗΠΑ για μια σειρά από λόγους. Όπως αναφέρθηκε ήδη, συμβάλλει στην απομόνωση της Ρωσίας από την Ευρώπη και της ρωσικής από την  υπόλοιπη Ορθοδοξία.

Συμβάλλει στην προβολή των ΗΠΑ ως προστάτιδος δυνάμεως των ανθρωπίνων δικαιωμάτων με την άσκηση ελαφρών πιέσεων προς την Τουρκία. Συμβάλλει επίσης στην πολιτική για την προστασία του περιβάλλοντος, θέμα για το οποίο οι ΗΠΑ μάλλον θα εντείνουν τις πιέσεις τους απέναντι στην Κίνα, αφού για να συμμορφωθεί στις σχετικές διεθνείς υποχρεώσεις της, η Κίνα θα πρέπει να καταβάλει υψηλό κόστος που θα επιβραδύνει τον ρυθμό της οικονομικής της ανάπτυξης (μέτριες πιέσεις βέβαια γιατί η προστασία του περιβάλλοντος έχει κόστος και για τις ΗΠΑ). Συμβάλει επίσης στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο.

Ο εμφανής στόχος αυτού του διαλόγου είναι η ειρήνευση του κόσμου και η αντιμετώπιση του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, ο οποίος βεβαίως σε κάποιο βαθμό υπάρχει και στις ΗΠΑ (βλ. «χριστιανική» δεξιά και «χριστιανικό» σιωνισμό) και τον οποίο βεβαίως η Δύση πολλαπλώς εξέθρεψε και κατά περιόδους χρησιμοποιεί σε μουσουλμανικές χώρες για να επιτύχει τους εκάστοτε στόχους της (όπως, για παράδειγμα, στην Συρία). 

Όμως, η ανάδειξη της κινεζικής απειλής ως πρώτης προτεραιότητας της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής ενδέχεται να οδηγήσει τις ΗΠΑ σε κάποιες παραχωρήσεις προς την Ρωσία, αλλά και άλλες χώρες, ώστε να εξασφαλίσουν την συνεργασία τους στην αντιμετώπιση της κινεζικής απειλής.

Μια πρώτη παραχώρηση που οι ΗΠΑ έχουν ήδη κάνει έναντι της Ρωσίας (και της Γερμανίας) αναφέρθηκε ήδη, είναι η άρση των αντιρρήσεων και των κυρώσεων για την ολοκλήρωση του αγωγού αερίου στην Βόρεια Θάλασσα που παρακάμπτει την Ουκρανία και την Πολωνία. Αυτή η παραχώρηση αποτελεί ήδη μία σοβαρή ένδειξη της αλλαγής της εχθρικής πολιτικής των ΗΠΑ απέναντι στην Ρωσία, ώστε να σταματήσουν να ρίχνουν την Ρωσία στην αγκαλιά της Κίνας.

Μια άλλη παραχώρηση θα ήταν η αναβολή της ένταξης της Ουκρανίας στην Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ για 50 χρόνια και η de facto αναγνώριση του status quo της Κριμαίας. Μια τέτοια παραχώρηση των ΗΠΑ προς την Ρωσία θα έφερνε τις δύο χώρες πιο κοντά και θα  απέτρεπε την απειλή γενικευμένου πολέμου, που είναι πολύ πιθανός λόγω της στρατηγικής σημασίας της Ουκρανίας για την Ρωσία.

Έπειτα, θα ήταν οικονομικά επωφελής για όλες τις πλευρές, αν συνοδευόταν από μια συμφωνία για οικονομική συνεργασία, ώστε να επιτευχθεί η οικονομική ευημερία της Ουκρανίας.

Θα έδινε τέλος χρόνο στα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως και Μόσχας να αρχίσουν ένα αδελφικό διάλογο με σκοπό να βρουν μια συμβιβαστική λύση σε αυτό αλλά και άλλα θέματα που τα χωρίζουν (όπως το πρωτείο του Οικ. Θρόνου και ο τρόπος παραχώρησης αυτοκεφαλίας σε εθνικές εκκλησίες, θέμα για το οποίο είχε σχεδόν επιτευχθεί συμφωνία λίγο πριν από την Σύνοδο στο Κολυμπάρι της Κρήτης).

Μια τέτοια εξέλιξη θα συνέβαλε στην αποκατάσταση της ενότητας της Ορθοδοξίας στην Ουκρανία και στον κόσμο. Κατά μία ίσως αισιόδοξη εκτίμηση, «θα άφηνε ἐπιτέλους ἥσυχη καὶ τὴν Ὀρθοδοξία νὰ ξαναγίνει «ἐσωτερικὴ ἀντίληψις καὶ βίωμα», πνευματικὸ ἄθλημα ἀγάπης καὶ κατανοήσεως καὶ ὄχι ἐργαλεῖον γεωστρατηγικῶν ἀνακατανομῶν ἰσχύος»5. 

Τι είδους συμβιβασμός θα μπορούσε να επιτευχθεί για την Ουκρανία; Αυτό είναι θέμα του διαλόγου. Αλλά μια ιδέα θα ήταν ένα νέο δημοκρατικό σύνταγμα για την Ουκρανία κι ένας νέος καταστατικός χάρτης για την εκκλησία της, που θα άφηναν ευρεία πολιτική και εκκλησιαστική αυτοδιοίκηση στην ανατολική Ουκρανία. Με δεδομένο ότι μια ουδέτερη ουσιαστικά Ουκρανία δεν θα αποτελούσε υπαρξιακή απειλή για την Ρωσία (όπως μια ουδέτερη Κούβα η Βενεζουέλα δεν αποτελεί στρατηγική απειλή για τις ΗΠΑ), και τα δικαιώματα των δύο λαών της Ουκρανίας (δυτικών Ουκρανών και Ουκρανών ρωσικής καταγωγής) θα ήταν σεβαστά, μια τέτοια λύση θα εκτόνωνε την κατάσταση. 

Ένα άλλο ερώτημα είναι αν θα μπορούσε η αναβάθμιση της κινεζικής απειλής σε υπ’ αριθμ. 1 προτεραιότητα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής να οδηγήσει σε αμερικανικές παραχωρήσεις προς άλλη χώρα και αυτές οι παραχωρήσεις να επηρεάσουν την Ορθοδοξία, ιδίως δε το Οικ. Πατριαρχείο; Η απάντηση είναι ότι παραχωρήσεις ενδέχεται να γίνουν και προς την Τουρκία, γιατί και της Τουρκίας η γεωπολιτική σημασία αυξάνεται, ιδίως αν πειστεί να ξαναθέσει το θέμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της μουσουλμανικής μειονότητας των Ουιγούρων στην Κίνα, να ανακόψει την πολιτική για την δημιουργία του δρόμου του μεταξιού που θα συνδέει την Κίνα με την Δυτ. Ευρώπη και να αποδεχθεί περισσότερους Αφγανούς πρόσφυγες.

Η πρώτη παραχώρηση προς την Τουρκία είναι η εγκατάλειψη (προς το παρόν;) των Κούρδων της Τουρκίας στην τύχη τους και η αναβολή της ίδρυσης ανεξάρτητου κουρδικού κράτους στην Τουρκία. Παραχώρηση προς την Τουρκία αποτελούν και οι ελαφρές διπλωματικές πιέσεις από τις ΗΠΑ για το άνοιγμα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, το οποίο είναι υπαρξιακό θέμα για το Οικ. Πατριαρχείο, αλλά όχι για τις ΗΠΑ.

Και η αδυναμία να εκπαιδεύσει τους δικούς του ιερείς, οδηγεί το Οικ. Πατριαρχείο και στην εξακολούθηση της εκκλησιαστικής διαίρεσης της Ελλάδας και της αναντιστοιχίας εκκλησιαστικής και πολιτειακής διοίκησης  (Εκκλησία της Ελλάδος, Μητροπόλεις Νέων Χωρών, Εκκλησία της Κρήτης, Εκκλησία των Δωδεκανήσων και Άγιον Όρος, αν και το τελευταίο πάντοτε είχε ειδικό καθεστώς), που δημιουργεί και κινδύνους για την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδος ...

Οι παραχωρήσεις προς την Τουρκία σε βάρος της Ελλάδας επίσης φαίνεται να έχουν ήδη δρομολογηθεί, αφού η διαδικασία που έχει αναγγελθεί και ακολουθείται για την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών είναι η εφ´όλης της ύλης διαπραγμάτευση και η παραπομπή των λοιπών διαφορών στο διεθνές δικαστήριο  της Χάγης.

Η Δύση δηλαδή ζητά από την Ελλάδα να κάνει κάτι που καμία σοβαρή χώρα στην Δύση τουλάχιστον δεν κάνει, δηλαδή να διαπραγματευθεί κυριαρχικά της δικαιώματα και μάλιστα κάτω από την απειλή πολέμου. Περιμένει ακόμη από την Ελλάδα να παραπέμψει στο διεθνές δικαστήριο της Χάγης κυριαρχικά της δικαιώματα (π.χ. κυριαρχία στα νησιά του Αιγαίου, δικαίωμα άμυνας κι εξοπλισμού των νησιών, κ.α.), πάρα το γεγονός ότι στο διεθνές δικαστήριο της Χάγης παραπέμπονται διαφορές για νομικά ζητήματα, και όχι κυριαρχικά δικαιώματα. 

Και το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτές οι παραχωρήσεις προς την Τουρκία σε βάρος της Ελλάδος θα εμπεδώσουν την ειρήνη και την σταθερότητα στην περιοχή, που είναι προς το συμφέρον των λαών και βεβαίως της Ορθοδοξίας και ιδίως του Οικ. Πατριαρχείου. Η ιστορική εμπειρία διδάσκει ότι η πολιτική του κατευνασμού του ισχυρότερου ποτέ δεν εξασφαλίζει την ειρήνη, απλά αποθρασύνει τον ισχυρότερο να θέσει νέες διεκδικήσεις και τελικά οδηγεί στον πόλεμο, που θα έχει καταστροφικές συνέπειες για τις δύο χώρες, το Οικ. Πατριαρχείο και την Δύση, αφού θα διαλυθεί η νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. 

Ένα άλλο βασικό ερώτημα είναι πως επηρεάζουν την Ορθοδοξία και ιδίως το Οικ. Πατριαρχείο, σύγχρονα γεωπολιτικά δεδομένα, όπως η παγκοσμιοποίηση με την νέα επανεκκίνηση, το μεταναστευτικό/προσφυγικό και η πανδημία. Η Ορθοδοξία είναι βεβαίως υπέρ της παγκοσμιοποίησης της αγάπης, της αδελφοσύνης, της αλληλεγγύης των λαών. Και συμβάλλει στην ειρήνευση του κόσμου και με την συμμετοχή της στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο.

Όμως, το κυρίαρχο ρεύμα στην παγκοσμιοποίηση και με την νέα επανεκκίνηση κινείται από τις παγκόσμιες αγορές, με στόχο την αύξηση όχι απλά των κερδών τους αλλά και του μεριδίου τους στην διακυβέρνηση του κόσμου με την ιδιωτικοποίηση κρατικών λειτουργιών. Βεβαίως, σε αντίθεση με άλλα δόγματα και θρησκείες, η Ορθοδοξία δεν αποδίδει ηθική αξία η απαξία στον πλούτο αυτό καθ’ εαυτό, αλλά στον τρόπο απόκτησης και χρήσης του. Αλλά αυτή η τρομερή συγκέντρωση πλούτου σε λίγα χέρια ενέχει και τον κίνδυνο της κατάχρησης του, σε βάρος της δημοκρατίας, της ελεύθερης αγοράς και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (και της ελευθερίας του θρησκεύειν).

Υπάρχει, όχι αδικαιολόγητα, η γενική αίσθηση ότι η παγκοσμιοποίηση προσπαθεί να αμβλύνει το θρησκευτικό και πατριωτικό συναίσθημα των λαών, και την πίστη τους σε παραδοσιακές αξίες όπως η οικογένεια, και πάντως να κάνει δεκτό ότι όλες οι θρησκείες είναι καλές γιατί ιδρύθηκαν από καλούς ανθρώπους (Χριστό, Μωάμεθ, Βούδα, κλπ.,).

Με άλλα λόγια προωθεί τον αρειανισμό που αποδέχεται ήδη η μεγάλη πλειοψηφία των Χριστιανών στην Δύση. Άραγε από το 2025 (1700 χρόνια από την Α´ Οικ. Σύνοδο της Νικαίας που καταδίκασε τον αρειανισμό) δεν θα ενταθεί η προσπάθεια να αρθεί η τουλάχιστον να αμβλυνθεί η καταδίκη του αρειανισμού χάριν της ... ειρήνευσης του κόσμου;!

Επίσης, η Ορθοδοξία είναι φιλική προς τον ξένο, αφού πρώτος ξένος ήταν ο Χριστός. Όμως, το μεταναστευτικό/προσφυγικό φαίνεται να εργαλειοποιείται με στόχο την αύξηση της φτηνής εργατικής μάζας, δηλαδή των κερδών των παγκοσμίων αγορών, και την δημογραφική και πολιτισμική αλλαγή σε περιοχές που η οικονομική ευημερία και το πολιτιστικό επίπεδο τους αποτελούν εμπόδια στην φτωχοποίηση και χειραγώγηση των λαών (π.χ.  Ευρώπη).

Αν στόχος ήταν η ανθρωπιστική βοήθεια, οι μετανάστες/πρόσφυγες θα μεταφέρονταν κυρίως σε ασφαλή γειτονικά και πολιτιστικά συγγενή κράτη μέχρι να μπορέσουν να γυρίσουν στις πατρογονικές εστίες τους και θα σταματούσαν οι πόλεμοι που τους διώχνουν από τις εστίες τους.

Κι αν στόχος ήταν η αντιμετώπιση του δημογραφικού στις χώρες της Ε.Ε., η Ε.Ε. θα είχε κοινή μεταναστευτική πολιτική ώστε να συμπληρώσει το δημογραφικό κενό της με ένα ορθολογικό αλλά και ανθρωπιστικό τρόπο, δεχόμενη πρόσφυγες από συγγενείς πολιτιστικά χώρες και με δεξιότητες που χρειάζεται, αλλά και με πλήρη δικαιώματα, και όχι ως φτηνή εργατική μάζα.

Τέλος, ένα θέμα είναι η σχέση της πανδημίας και της πολιτικής εκμετάλλευση της με την Ορθοδοξία. Η Ορθοδοξία ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση των κρατών να προσαρμόσει την λατρεία της στην ανάγκη για την αντιμετώπιση της πανδημίας και στήριξε με το παράδειγμα των περισσοτέρων λειτουργών της τον ελεύθερο εμβολιασμό.

Και μίλησε ακόμη και για την ηθική υποχρέωση του εμβολιασμού που προκύπτει από την αγάπη για τον συνάνθρωπο και την ανάγκη για κοινωνική αλληλεγγύη. Όμως, διάφορα κράτη έκαναν κατά περίπτωση ανεπίτρεπτες παρεμβάσεις στην ελευθερία της λατρείας και επικρίθηκαν από τις κοινωνίες και σε λίγες περιπτώσεις και από τα δικαστήρια.

Από την μια μεριά είναι η ανάγκη για την καταπολέμηση της πανδημίας και από την άλλη ο σεβασμός για το δημοκρατικό πολίτευμα και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Και η Ορθοδοξία οφείλει να δείξει την μέση λύση, δεδομένου και ότι, αντίθετα από τα συμβαίνοντα στην Δύση, στην Ορθοδοξία δεν νοείται αντίθεση πίστης και επιστήμης, αφού έχουν διαφορετικά πεδία και διαφορετικές μεθόδους προσέγγισης, η μεν πίστη την δια της εμπειρίας γνώσης του ακτίστου, η δε επιστήμη την δια της λογικής γνώση του κτιστού6.

Η Ορθοδοξία δεν διαθέτει την κοσμική δύναμη να αντιμετωπίσει αυτές τις εξελίξεις. Αλλά έχει την αγάπη, τον Χριστό, ώστε να εύχεται υπέρ του σύμπαντος κόσμου και να  αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για να ανακουφίζει τον ανθρώπινο πόνο.

Έτσι, θα συνεχίσει να συμβάλλει στην αντιμετώπιση των κρίσεων με την προσευχή της, το κοινωνικό της έργο και τον ειρηνικό της λόγο, αλλά και την συμμετοχή της στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο, χωρίς εκπτώσεις όμως στην αλήθεια του Ευαγγελίου. Και θα συνεχίσει το κοσμοσωτήριο έργο της, αφήνοντας την τελική λύση στην Θεία Πρόνοια.

1) Χριστίνα Π. Μέλλιου, Εκκλησιαστική γεωγραφία της Ν/Α Μεσογείου και των Βαλκανίων: γεωπολιτική προσέγγιση της ορθόδοξης εκκλησίας, Διδακτορική διατριβή, Ιόνιο Παν/μιο, Κέρκυρα, 2004. Της ιδίας, Η Γεωπολιτική Συνείδηση της Ορθοδοξίας, Διακόνημα, 20 Μαΐου 2009.

2) Stratfor, Global Intelligence, Το Σχίσμα στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τα γεωπολιτικά παιχνίδια, Euro2day, Μετάφραση-Επιμέλεια: Άννα Φαλτάϊτς, 23 Οκτ. 2018.

3) Zbigniew Brzezinski, Η Μεγάλη Σκακιέρα, Η αμερικανική υπεροχή και οι γεωστρατηγικές της επιταγές, Εκδ. Λιβάνη, 1998.

4) Samuel Huntington, Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης, Εκδ. Πατάκη, 2017. Η Ορθοδοξία δεν είναι εχθρική απέναντι σε κανένα. Αλλά βέβαια η κατά τον Άγιο Ιουστίνο (Πόποβιτς) κυρίαρχη ιδεολογία της Δύσης, ο αρειανισμός, είναι εχθρικός προς την Ορθοδοξία (Άνθρωπος και Θεάνθρωπος, Μελετήματα Ορθοδόξου Θεολογίας, Από τον αρειανισμό του Αρείου έως τον νεότερον ευρωπαϊκόν αρειανισμόν, Δ’ Έκδοσις, Αστήρ Παπαδημητρίου, Αθήνα, σ. 133-144).

5) Ιωάννη Μάζη, Η γεωπολιτική της Ορθοδοξίας: το «είναι» και το «πρέπει», Επιθεώρησις ΠΑΝΟΡΑΜΑ της Ελληνορωσικής Λέσχης Διάλογος, Ιούλιος 2016, σ. 200.

6)π. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, Σχέσεις και αντιθέσεις, Ανατολή και Δύση στην πορεία του Νέου Ελληνισμού, 8ο κεφ., Πίστη καὶ Ἐπιστήμη στὴν Ὀρθόδοξη Γνωσιολογία και Μεθοδολογία, Εκδ. Ακρίτα, 1998.