Του Βασίλη Α. Φούκα

Επίκουρου Καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ. 

27 Ιουλίου 2020: Ένας χρόνος συμπληρώνεται σε λίγες ημέρες από την κοίμηση, αιφνιδίως κατά πάντα, του μακαριστού Μητροπολίτου Φθιώτιδος κυρού Νικολάου Πρωτοπαπά, του Τηνίου.

Η είδηση έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία. Μάς γέμισε λύπη, κατά τα ανθρώπινα. Ο χρόνος μοιάζει να έχει σταματήσει σε εκείνο το καυτό απόγευμα του Σαββάτου της γιορτής του Αγίου Παντελεήμονος.

Ο Γέροντάς μας, δεν θα είναι ξανά μαζί μας! Δεν θα έχουμε τη χαρά και την ευλογία να ακούσουμε τις εμπνευσμένες διδαχές Του, να διδαχθούμε από την πολυετή εμπειρία και τις γνώσεις Του, από το ήθος, την οξυδερκή και διορατική ματιά Του, από την ακριβή, δίκαιη και αμερόληπτη κρίση Του.

Πέρασε ένας χρόνος, αλλά δεν πέρασε ούτε μία ημέρα που να μην τον θυμηθούμε, να μην αναπολήσουμε τη μορφή και τη σκέψη Του. Η μνήμη Του μένει άσβεστη στην καρδιά και στο μυαλό μας, επιβεβαίωνοντας τη ρήση του μεγάλου Αθηναίου ρήτορα, πολιτικού και στρατηγού Περικλή «Ἀνδρῶν γὰρ ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος».

Θα καίει πάντα μέσα μας η φλόγα που Εκείνος άναψε κατά την πρώτη νεανική μας ηλικία. Θα μείνουν παρακαταθήκη τα λόγια Του και, κυρίως, τα έργα Του.

Λόγια και έργα, τα οποία με πολλούς κόπους, άοκνα και ανύστακτα προσέφερε κατά τα 23 καρποφόρα χρόνια που υπήρξε πηδαλιούχος του θρόνου της των Φθιωτών Εκκλησίας και τα οποία δικαίως Τον συγκαταλέγουν μεταξύ των επιφανών. 

Το πολυσχιδές έργο Του, το ήθος Του, η πρωτοποριακή Του δράση, η απήχηση της σκέψης Του στην τοπική –και όχι μόνο– κοινωνία, η ενθάρρυνση προς τους νέους, η ενσυναίσθηση υπήρξαν ορισμένα από τα γνωρίσματα που Τον εδραίωσαν στη μνήμη μας ως σημαντικό Επίσκοπο της ελλαδικής εκκλησίας, ως άνθρωπο, πνευματικό πατέρα και δάσκαλο. 

Επειδή, όμως, «το να αισθάνεσαι ευγνωμοσύνη και να μην το λες είναι σαν να τυλίγεις ένα δώρο και να μην το δίνεις», κατά τον αμερικανό συγγραφέα Ουίλιαμ Άρθουρ Ουόρντ, αποφάσισα να μοιραστώ μαζί σας, επ’ ευκαιρία της συμπλήρωσης ενός έτους από την εις Κύριον εκδημία Του, ορισμένες σκέψεις μου για τον Νικόλαο ως πνευματικό πατέρα και δάσκαλο, όπως Τον γνώρισα.

Χρησιμοποιώ τον όρο «δάσκαλος» με την ευρεία σημασία του, ο οποίος εμπεριέχει πολύπτυχες διαπροσωπικές σχέσεις και κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, που ξεπερνούν τα όρια των προγραμματισμένων και μεθοδευμένων δραστηριοτήτων στο πλαίσιο μιας εκπαιδευτικής ή παιδαγωγικής διαδικασίας. 

Η συνεργασία μου με τον μακαριστό Γέροντα υπήρξε πολυεπίπεδη και για μένα αποκαλυπτική, ιδιαίτερα ωφέλιμη και καρποφόρα. Από την επικοινωνία μας αυτή διαμόρφωσα την εικόνα ενός χαρισματικού πνευματικού ανθρώπου, τον οποίο είχε –και έχει– ανάγκη η ελλαδική εκκλησία και η ορθοδοξία στις μέρες μας. Θα αναφερθώ, συνοπτικά, σε πέντε βασικά, κατά την άποψή μου, χαρακτηριστικά Του γνωρίσματα. 

α) Επιστημοσύνη και βαθειά συγκρότηση σκέψης: Οι σπουδές Του και το πολυσχιδές συγγραφικό Του έργο, καταδεικνύουν την έκδηλη αγάπη Του για τη θεολογία και την (ιστορική) έρευνα. Ο Νικόλαος υπήρξε από εκείνους τους ιεράρχες –λίγους θαρρώ– που αφιερώνουν χρόνο εκτός από την ευλαβική και φιλακόλουθη τέλεση των ποιμαντικών τους καθηκόντων στην έρευνα και στη συγγραφή. Η πλούσια βιβλιοθήκη Του και η αγάπη Του για το βιβλίο μπορούν να επιβεβαιώσουν αυτόν τον ισχυρισμό. Οι εργασίες Του, που καμία σχέση δεν έχουν με πολλά σύγχρονα φληναφήματα, στηρίζονται στην ιστορική ακρίβεια. Ο Νικόλαος δεν προέβαινε σε αυθαίρετα συμπεράσματα και δεν δανειζόταν αβασάνιστα ερμηνευτικά σχήματα, συνηθισμένο φαινόμενο τα τελευταία χρόνια στην επιστήμη. Ο Νικόλαος ήθελε και επεδίωκε να γνωρίζει καλά και ολόπλευρα το θέμα, το οποίο ερευνούσε, γι’ αυτό και τα κείμενά Του (θεολογικά και ιστορικά) αποτελούν σημαντική παρακαταθήκη για τους νεότερους ερευνητές. Αυτή τη βαθειά συγκρότηση της σκέψης Του, άλλωστε, μπορούσε κανείς πολύ εύκολα να διαπιστώσει με μία απλή συνομιλία μαζί Του. 

β) Ενθάρρυνση και ανάδειξη των νέων: Ο Νικόλαος κινούνταν πάντα με ανοιχτοσύνη και βοηθητική διάθεση απέναντι στους νέους, στα νειάτα του τόπου μας, στη νεολαία της Φθιώτιδας. Ενίσχυε και βοηθούσε πνευματικά αλλά και υλικά τους νέους και τις νέες, δείχνοντας έμπρακτα την ανυπόκριτη αγάπη Του και το ειλικρινές Του ενδιαφέρον, χωρίς τυμπανοκρουσίες και υπερβολές. Φρόντιζε για την πνευματική καθοδήγησή τους (κατηχητικά σχολεία, πνευματικά κέντρα, εκκλησιαστική βιβλιοθήκη), για τις σπουδές τους (οικονομική ενίσχυση φοιτητών και φοιτητριών), για την ψυχαγωγία τους (κατασκηνώσεις, εκδηλώσεις) πάντοτε στο πλαίσιο των αρχιερατικών Του καθηκόντων. Από την πρώτη ημέρα που έφτασε στη φθιωτική γη έως την τελευταία στάθηκε στο πλευρό της νεολαίας μας και αυτή Του το ανταπέδωσε, κατακλείοντας τον Μητροπολιτικό Ναό της Λαμίας κατά την εξόδιο ακολουθία Του. 

γ) Ανατροφοδότηση και αυτενέργεια: Η γνώση ενός δασκάλου ή μιας δασκάλας δεν ολοκληρώνεται, όταν έχει τις απαντήσεις. Χρειάζεται να τις κατανοήσει, να μπορεί να τις διατυπώσει με απλά λόγια και να έχει το θάρρος να τις μοιράζεται με άλλους. Οι συζητήσεις με τον Νικόλαο πρόσφεραν κάθε φορά στον συνομιλητή πολλά. Ήξερε να μιλά στην καρδιά του συνομιλητή Του. Ο Νικόλαος είχε την ικανότητα να καθοδηγεί χωρίς, όμως, να χειραγωγεί. Οι πολύτιμες γνώσεις και οι συμβουλές Του, οι κριτικές Του παρατηρήσεις, η εμπιστοσύνη Του, η σαφής αλλά, ταυτόχρονα, αυστηρή σκέψη Του οδηγούσαν, όποιον συνεργαζόταν μαζί Του, να διαμορφώσει το δικό του προφίλ. Ζητήματα «αυθεντίας» και σχέσεις εξουσίας δεν υπήρχαν. Αυτό που αναζητούσε στους συνομιλητές Του ήταν η αναγκαιότητα να μπορούν να Τον πείσουν με επιχειρήματα. 

δ) Ηθική ακεραιότητα, αξιοκρατία, δικαιοσύνη: Χαρακτηριστικά γνωρίσματα ιδιαίτερα σημαντικά για την αξιοπιστία και το κύρος ενός πνευματικού πατέρα και δασκάλου. Με αισθήματα κατανόησης, δικαιοσύνης και αξιοκρατίας αξιολογούσε, πάντοτε, αφιερώνοντας πολύτιμο χρόνο στους άλλους, κάνοντας πράξη το ότι ο ρόλος του πνευματικού πατέρα και δασκάλου δεν περιχαρακώνεται στους τοίχους του επισκοπικού γραφείου. 

Τύχη αγαθή, λέω σήμερα, έζησα από πολύ κοντά ορισμένους (λίγους) από τους αγώνες και τις αγωνίες Του, αλλά και τη συστηματικότητα της δουλειάς Του. Διατηρώ ζωηρές αναμνήσεις γόνιμων συνεννοήσεων, γρήγορων, αλλά σίγουρων και σταθερών, αποφάσεων. 

ε) Συνεχές ενδιαφέρον και επικοινωνία: Ο Νικόλαος είχε την ικανότητα της ενσυναίσθησης, ώστε να ισχύει στην περίπτωσή Του η ρήση του Καρλ Ρότζερς «δάσκαλος δεν είναι αυτός που διδάσκει, αλλά αυτός που συμπάσχει». Ο Νικόλαος δεν ξεχνούσε ποτέ κανέναν και καμία. Έδειχνε ειλικρινές ενδιαφέρον για όλα τα πνευματικά Του παιδιά. Ήταν πάντοτε εκεί, με τον δικό Του τρόπο, στις καλές και στις δύσκολες στιγμές της ζωής τους. Πιστεύω ότι όλοι και όλες, όσοι/όσες βρεθήκαμε «θεία βουλήσει» στον δρόμο Του και διασταυρώσαμε τα βλέμματά μας και τις σκέψεις μας, τους προβληματισμούς μας και τις ανησυχίες μας, ευεργετηθήκαμε πολλαπλώς από την επικοινωνία μας αυτή μαζί Του. 

Ο αργεντίνος γιατρός και συγγραφέας Χόρχε Μπουκάι υποστηρίζει ότι «Εύκολα διδάσκεται κανείς όταν κάθεται δίπλα σε ανθρώπους που γνωρίζουν και μπορούν να μεταδώσουν τη γνώση τους με τρόπο απλό και επαρκή, μέσω του λόγου. Έτσι, λοιπόν, όταν αναφερόμαστε σε έναν άνθρωπο που μεταδίδει γνώσεις χρησιμοποιούμε τη λέξη καθηγητής, και αν η πορεία του καθηγητή περνά μέσα από τα μονοπάτια της σοφίας, τον λέμε και δάσκαλο». Με αυτή τη σκέψη και αυτή τη λέξη θα ήθελα και εγώ να αποχαιρετήσω τον μακαριστό Μητροπολίτη Φθιώτιδος κυρό Νικόλαο, ο οποίος υπήρξε όχι απλός καθηγητής μας, αλλά δάσκαλος. 

Θεωρώ τον εαυτό μου καλότυχο που Τον συνάντησε. Μακαρίζω την 23χρονη παρουσία Του στη Φθιώτιδα, επαινώ το πολυσχιδές και πολυεπίπεδο πνευματικό, διοικητικό, συγγραφικό και ερευνητικό Του έργο. Τολμώ να πω ότι ο Νικόλαος δεν ήταν για τη Φθιώτιδα μέτριος δάσκαλος, γιατί ο μέτριος δάσκαλος απλώς μιλάει.

Ο Νικόλαος δεν ήταν για τη Φθιώτιδα καλός δάσκαλος, γιατί ο καλός δάσκαλος απλώς εξηγεί. Ο Νικόλαος δεν ήταν για τη Φθιώτιδα ούτε καν εξαιρετικός δάσκαλος, γιατί ο εξαιρετικός δάσκαλος απλώς δείχνει.

Ο Νικόλαος ήταν για τη Φθιώτιδα μεγάλος δάσκαλος, γιατί ο μεγάλος δάσκαλος εμπνέει. Και ο Νικόλαος μάς ενέπνευσε και θα συνεχίζει να μας εμπνέει και να μας καθοδηγεί! Αυτή την έμπνευση πρώτος φαίνεται να την κάνει πράξη ο καθόλα άξιος διάδοχός Του, ο νυν Μητροπολίτης Φθιώτιδος κ. Συμεών. 

Είμαι βέβαιος ότι η ψυχή Του χαίρεται και αγάλλεται εν Κυρίω, βλέποντας κάθε πνευματικό Του παιδί να προοδεύει και την πολυαγαπημένη Του Φθιώτιδα, «τον επίγειο παράδεισο», όπως την αποκαλούσε, να προκόβει να εξελίσσεται και να διακρίνεται συνεχώς.

Η Φθιώτιδα έχασε έναν επίγειο οδηγό, σύμβουλο, μέντορα και δάσκαλο, αλλά κέρδισε έναν ουράνιο άγγελο! 

Νικολάου του Σεβασμιωτάτου και Θεοπροβλήτου Μητροπολίτου της Αγιωτάτης και περιωνύμου Μητροπόλεως Φθιώτιδος, αοιδίμου πνευματικού πατρός και ποιμενάρχου, αιωνία η μνήμη!