Toυ Βασίλειου Ευσταθίου στην Romfea.gr                                                                
Δρ. Φυσικοῦ, πτ. Θεολογίας (Τμ.Κοιν.Θ.ΕΚΠΑ)

Ὁ κορωνοιὸς καὶ τὸ κλείσιμο τῶν Ἐκκλησιῶν - Τὶ λένε οἱ Ἁγίες Γραφὲς

Ὁ κορωνοιὸς καὶ τὸ κλείσιμο τῶν Ἐκκλησιῶν.

Εἶναι σαφὲς ὅτι ἔπρεπε νὰ ληφθοῦν αὐστηρὰ μέτρα γρήγορα καὶ ἀποτελεσματικά, ἐφόσον κάλπαζε πρὸς τὸ μέρος μας ὁ ἰός, ἀσχέτως τῆς φυσικῆς ἤ τεχνιτῆς προέλευσής του, ὅπως καὶ λήφθηκαν ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ κυβέρνηση καὶ γλυτώσαμε ὡς σήμερα, ἀπὸ τὶς καθημερινὲς ἐκατόμβες θυμάτων, ποὺ ὑπάρχουν σὲ ἄλλες χῶρες (Ἀμερική, Ἰταλία, Ἰσπανία, Γαλλία), οἱ ὁποῖες ἄργησαν νὰ λάβουν τὰ κατάλληλα μέτρα.

Ὡστόσο ἡ ἀπαγόρευση τῆς θείας λατρείας ποὺ ἀποφάσισε ἡ κυβέρνησή μας στὶς πρώτες σχετικὲς ἀποφάσεις της, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ ἡ λειτουργία τῶν καταστημάτων τροφοδοσίας συνέχισε, ἔστω καὶ μὲ περιορισμοὺς, ἦταν ὑπερβολικὴ καὶ παράνομη ὡς ἀντισυνταγματικὴ καὶ ἀντίθετη στὶς διεθνὲς εὐρωπαϊκὸ δίκαιο, χωρὶς νὰ προβλέπεται οὔτε σὲ περιπτώσεις ἐκτάτου ἀνάγκης, καθὼς ἡ θρησκευτικὴ ἐλευθερία εἶναι δικαίωμα, ποὺ δὲν εἶναι λιγότερο σημαντικὸ ἀπὸ τὸ δικαίωμα τῆς ζωῆς (βλέπε ἄρθρα κ. Κυριάκου Κυριαζόπουλου [1]-[4]).

Ὁ ὁποιοσδήποτε μπορεῖ νὰ κατανοήσει μὲ ἁπλὴ κοινὴ λογικὴ ὅτι ἡ παρουσία στὸν Ἱερὸ Ναὸ μὲ τὰ ἴδια περιοριστικὰ μέτρα προφύλαξης ἀπὸ τὴν μετάδοση τοῦ ἰοῦ λόγω συνωστισμοῦ δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι πιὸ ἐπικίνδυνη ἀπὸ τὴν παρουσία στὰ καταστήματα μὲ τὰ ἴδια μέτρα.

Ἄλλες χῶρες μᾶς ἔδωσαν τὸ καλὸ παράδειγμα τῆς κανονικῆς λειτουργίας τῶν τοπικῶν Ἐκκλησιῶν τους παρόλα τὰ ἀναγκαία περιοριστικὰ μέτρα, ὅπως στὴν Γεωργία, στὴν Βουλγαρία, στὴν Λευκορωσία.

Μήπως πετύχαμε ἐμεῖς τίποτα περισσότερο ἀπὸ αὐτοῦς; Ἡ ἀπάντηση εἶναι ὅτι τὸ μόνο περισσότερο ποὺ πετύχαμε ἦταν νὰ κλείσουμε τὶς Ἐκκλησίες ποὺ δὲν εἶχαν κλείσει ποτὲ στὰ χρονικὰ σὲ περιπτώσεις ἐπιδημιῶν, ἀντὶ νὰ προστρέξουμε περισσότερο σὲ αὐτὲς κατὰ τὴν συνήθη ἐκκλησιαστικὴ τακτικὴ μὲ δεκάδες παραδείγματα μέσα στοὺς αἰῶνες σὲ τέτοιες περιπτώσεις ἐπιδημίας, ἀκόμα καὶ ὑπὸ τὴν ἐξουσία ἀλλοθρήσκων, ἀθέων, ὁλοκληρωτικῶν καθεστώτων.

Ἕνα περιστατικὸ ποὺ δημοσιεύθηκε ὅπου δήθεν ὁ Καποδίστριας τὸ 1928 ἔκλεισε γιὰ λίγους μήνες τὶς Ἐκκλησίες λόγω πανώλης σὲ νησιὰ τοῦ Σαρωνικοῦ καὶ σὲ κάποιες περιοχὲς τῆς Πελοποννήσου διαψεύστηκε πανηγυρικά ([5]-[8]), καθὼς ἀνάμεσα στὰ μέτρα ποὺ μαρτυροῦνται ὅτι λήφθηκαν δὲν περιλαμβάνεται τὸ κλείσιμο Ἐκκλησιῶν, ἀλλὰ ἀντίθετα μαρτυρεῖται ὅτι γίνονταν κανονικὰ γάμοι, βαπτίσεις καὶ κηδείες, καὶ τὸ κλείσιμο τῶν Ἐκκλησιῶν μαρτυρεῖται μόνο στὸ λίγων μηνῶν μεταγενέστερο σχετικὸ ψήφισμα, τὸ ὁποῖο ὅμως τελικὰ ποτὲ δὲν δημοσιεύθηκε στὴν ἐφημερίδα τῆς κυβερνήσεως καὶ ποτὲ δὲν ἐφαρμόστηκε ὡς νόμος, τουλάχιστον ὄχι ἐπὶ Καποδίστρια.

Μαρτυρείται ὡστόσο ὅτι ἐφαρμόστηκε ἐπὶ Ὄθωνος τὸ 1837 σὲ πολὺ περιορισμένη περιοχὴ γιὰ μικρὴ διάρκεια καὶ ἐπομένως αὐτὸ που ἔκανε ἡ σημερινὴ Κυβέρνησή μας δὲν βρίσκει ἀντίστοιχό του σὲ πράξη τοῦ Ἕλληνα Πολιτικοῦ ποὺ ἔδωσε καὶ τὴν ζωή του πηγαίνοντας νὰ ἐκκλησιαστεῖ, ἀλλὰ σὲ πράξη τοῦ διαδόχου του προτεστάντη Φράγκου Πολιτικοῦ.

Πραγματικὰ εἶναι ἀγενὲς καὶ ἀσεβὲς νὰ ἐμποδίζουν πλήρως τὸ ποίμνιο, εἶτε συνειδητά καὶ σκόπιμα, εἶτε ὄχι, νὰ προστρέξει, ἔστω καὶ μὲ περιοριστικὰ μέτρα, στὸν Οἴκο τοῦ Θεοῦ νὰ προσευχηθεῖ καὶ νὰ λάβει τὴν ἐκ τῶν ἄνω βοήθεια σὲ τέτοιες δύσκολες ὧρες.

Ὅσο γιὰ τὴν στάση τῆς Ἱεραρχίας μας ποὺ εὐθυγραμμίστηκε γιὰ ἄλλη μιὰ φορὰ στὶς ὀδυνηρὲς κυβερνητικὲς ἀποφάσεις χωρὶς καμιὰ ἀντίδραση, ἄς μὴν ποῦμε τίποτα καλύτερα ἐπὶ τοῦ παρόντος. Καλύτερη ἡ σιωπή, ὅπως τὴν ζήτησαν ἄλλωστε καὶ οἱ ἴδιοι.

Σχετικὰ μὲ τὴν περίσταση τῆς ἐπιδημίας τοῦ Κορωνοιοῦ ἁγιογραφικὰ χωρία.

1) Οἱ πρωτόπλαστοι ἦταν οἱ πρώτοι ποὺ νόσησαν ἀπὸ ἕναν ἰό, αὐτὸν τοῦ ἀπαγορευμένου καρποῦ, ποὺ παρακούοντας γεύθηκαν λόγω τῆς ἀμέλιας, περιεργείας καὶ ἀγνωμοσύνης τους πρὸς τὸν Κρίστη τους μὲ ὀδυνηρὸ γι’ αὐτοῦς ἀποτέλεσμα, τὸ ὁποῖο μετάνιωναν ὅλη τὴν μετέπειτα ζωή τους: «καὶ εἶδεν ἡ γυνή, ὅτι καλὸν τὸ ξύλον εἰς βρῶσιν καὶ ὅτι ἀρεστὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν καὶ ὡραῖόν ἐστι τοῦ κατανοῆσαι, καὶ λαβοῦσα ἀπὸ τοῦ καρποῦ αὐτοῦ ἔφαγε· καὶ ἔδωκε καὶ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς μετ᾿ αὐτῆς, καὶ ἔφαγον. καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο, καὶ ἔγνωσαν ὅτι γυμνοὶ ἦσαν, καὶ ἔῤῥαψαν φύλλα συκῆς καὶ ἐποίησαν ἑαυτοῖς περιζώματα… καὶ ἐξαπέστειλεν αὐτὸν Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς ἐργάζεσθαι τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθη καὶ ἐξέβαλε τὸν Ἀδὰμ καὶ κατῴκισεν αὐτὸν ἀπέναντι τοῦ παραδείσου τῆς τρυφῆς καὶ ἔταξε τὰ Χερουβὶμ καὶ τὴν φλογίνην ῥομφαίαν τὴν στρεφομένην φυλάσσειν τὴν ὁδὸν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς», Γεν. 3, 6-24.

2) Ὁ Νώε, ὅταν βρέθηκε μέσα στὴν μεγαλύτερη φυσικὴ καταστροφὴ ὅλων τῶν αἰώνων, σώθηκε γιατὶ βρισκόταν μέσα στὴν κιβωτό, ποὺ εἶχε ἑτοιμάσει γι΄ αὐτὸ τὸν λόγο μὲ θεία ἐντολή, καὶ τότε ἀκριβῶς ἦταν ἡ ὦρα ποὺ δὲν ἔπρεπε νὰ μείνει ἀπ΄ ἔξω: «καὶ ἐγένετο ὑετὸς ἐπὶ τῆς γῆς τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας. ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ εἰσῆλθε Νῶε, Σήμ, Χάμ, Ἰάφεθ, οἱ υἱοὶ Νῶε, καὶ ἡ γυνὴ Νῶε καὶ αἱ τρεῖς γυναῖκες τῶν υἱῶν αὐτοῦ μετ᾿ αὐτοῦ εἰς τὴν κιβωτόν… καὶ ἐξήλειψε πᾶν τὸ ἀνάστημα, ὃ ἦν ἐπί προσώπου τῆς γῆς, ἀπὸ ἀνθρώπου ἕως κτήνους καὶ ἑρπετῶν καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξηλείφθησαν ἀπὸ τῆς γῆς· καὶ κατελείφθη μόνος Νῶε καὶ οἱ μετ᾿ αὐτοῦ ἐν τῇ κιβωτῷ», Γεν. 7,12-23.

3) Κατὰ τὴν περιπλάνησή τους στὴν ἔρημο οἱ Ἰσραηλίτες πολλὲς φορὲς ἔδειξαν ἀγνώμονες καὶ σκληρόκαρδοι πρὸς τὸν Θεὸ, καὶ αὐτὸ τοὺς ὁδηγοῦσε σὲ καταστροφὲς, ἀπὸ τὶς ὁποῖες σώζονταν μόνο μὲ τὴν βαθιὰ μετάνοια καὶ τὴν θερμὴ προσευχή: «Καὶ ἦν ὁ λαὸς γογγύζων πονηρὰ ἔναντι Κυρίου, καὶ ἤκουσε Κύριος καὶ ἐθυμώθη ὀργῇ, καὶ ἐξεκαύθη ἐν αὐτοῖς πῦρ παρὰ Κυρίου καὶ κατέφαγε μέρος τι τῆς παρεμβολῆς. καὶ ἐκέκραξεν ὁ λαὸς πρὸς Μωυσῆν, καὶ ηὔξατο Μωυσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἐκόπασε τὸ πῦρ», Ἀρ. 11,1-2.

Ὅπως καὶ «Καὶ ὁ ἐπίμικτος ὁ ἐν αὐτοῖς ἐπεθύμησεν ἐπιθυμίαν, καὶ καθίσαντες ἔκλαιον καὶ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ καὶ εἶπαν· τίς ἡμᾶς ψωμιεῖ κρέα; ἐμνήσθημεν τοὺς ἰχθύας, οὓς ἠσθίομεν ἐν Αἰγύπτῳ δωρεάν, καὶ τοὺς σικύους καὶ τοὺς πέπονας καὶ τὰ πράσα καὶ τὰ κρόμμυα καὶ τὰ σκόρδα· νυνὶ δὲ ἡ ψυχὴ ἡμῶν κατάξηρος, οὐδὲν πλὴν εἰς τὸ μάννα οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν·… καὶ πνεῦμα ἐξῆλθε παρὰ Κυρίου καὶ ἐξεπέρασεν ὀρτυγομήτραν ἀπὸ τῆς θαλάσσης καὶ ἐπέβαλεν ἐπὶ τὴν παρεμβολὴν ὁδὸν ἡμέρας ἐντεῦθεν καὶ ὁδὸν ἡμέρας ἐντεῦθεν, κύκλῳ τῆς παρεμβολῆς, ὡσεὶ δίπηχυ ἀπὸ τῆς γῆς. καὶ ἀναστὰς ὁ λαὸς ὅλην τὴν ἡμέραν καὶ ὅλην τὴν νύκτα καὶ ὅλην τὴν ἡμέραν τὴν ἐπαύριον καὶ συνήγαγον τὴν ὀρτυγομήτραν, ὁ τὸ ὀλίγον, συνήγαγε δέκα κόρους, καὶ ἔψυξαν ἑαυτοῖς ψυγμοὺς κύκλῳ τῆς παρεμβολῆς. τὰ κρέα ἔτι ἦν ἐν τοῖς ὀδοῦσιν αὐτῶν πρινὴ ἐκλείπειν, καὶ Κύριος ἐθυμώθη εἰς τὸν λαόν, καὶ ἐπάταξε Κύριος τὸν λαὸν πληγὴν μεγάλην σφόδρα», Ἀρ. 11, 4-34.

Ἐπίσης καὶ «καὶ κατελάλει ὁ λαὸς πρὸς τὸν Θεὸν καὶ κατὰ Μωυσῆ λέγοντες· ἱνατί τοῦτο; ἐξήγαγες ἡμᾶς ἐξ Αἰγύπτου, ἀποκτεῖναι ἐν τῇ ἐρήμῳ; ὅτι οὐκ ἔστιν ἄρτος οὐδὲ ὕδωρ, ἡ δὲ ψυχὴ ἡμῶν προσώχθισεν ἐν τῷ ἄρτῳ τῷ διακένῳ τούτῳ. καὶ ἀπέστειλε Κύριος εἰς τὸν λαὸν τοὺς ὄφεις τοὺς θανατοῦντας, καὶ ἔδακνον τὸν λαόν, καὶ ἀπέθανε λαὸς πολὺς τῶν υἱῶν. καὶ παραγενόμενος ὁ λαὸς πρὸς Μωυσῆν ἔλεγον· ὅτι ἡμάρτομεν, ὅτι κατελαλήσαμεν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ σοῦ· εὖξαι οὖν πρὸς Κύριον, καὶ ἀφελέτω ἀφ᾿ ἡμῶν τὸν ὄφιν. καὶ ηὔξατο Μωυσῆς πρὸς Κύριον περὶ τοῦ λαοῦ. καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Μωυσῆν· ποίησον σεαυτῷ ὄφιν καὶ θὲς αὐτὸν ἐπὶ σημείου, καὶ ἔσται ἐὰν δάκῃ ὄφις ἄνθρωπον, πᾶς ὁ δεδηγμένος ἰδὼν αὐτὸν ζήσεται. καὶ ἐποίησε Μωυσῆς ὄφιν χαλκοῦν καὶ ἔστησεν αὐτὸν ἐπὶ σημείου, καὶ ἐγένετο ὅταν ἔδακνεν ὄφις ἄνθρωπον, καὶ ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὸν ὄφιν τὸν χαλκοῦν καὶ ἔζη», Ἀρ. 21, 5-9.

4) Ὁ Δαυὶδ, ὁ ἐκλεκτὸς τοῦ Θεοῦ βασιλέας τοῦ Ἰσραήλ, δὲν ἀπεῖχε οὔτε αὐτὸς ἀπὸ μεγάλες ἁμαρτίες, γιὰ τὶς ὁποῖες, ἀφοῦ τὶς ἐπλήρωσε ἀκριβά, μετάνιωσε γι’ αὐτὲς βαθιά. Ἐκτὸς τὴν μοιχεία καὶ τὸν φόνο ποὺ ἔκανε, ἄλλη ἁμαρτία του ἦταν: «Καὶ προσέθετο ὀργὴν Κύριος ἐκκαῆναι ἐν Ἰσραήλ, καὶ ἐπέσεισε τὸν Δαυὶδ ἐν αὐτοῖς λέγων· βάδιζε, ἀρίθμησον τὸν Ἰσραὴλ καὶ τὸν Ἰούδαν. καὶ εἶπεν ὀ βασιλεὺς πρὸς Ἰωὰβ ἄρχοντα τῆς ἰσχύος τὸν μετ᾿ αὐτοῦ· δίελθε δὴ πάσας φυλὰς Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα, ἀπὸ Δὰν καὶ ἕως Βηρσαβεὲ καὶ ἐπίσκεψαι τὸν λαόν, καὶ γνώσομαι τὸν ἀριθμὸν τοῦ λαοῦ. καὶ εἶπεν Ἰωὰβ πρὸς τὸν βασιλέα· καὶ προσθείη Κύριος ὁ Θεὸς πρὸς τὸν λαὸν ὥσπερ αὐτοὺς καὶ ὥσπερ αὐτοὺς ἑκατονταπλασίονα, καὶ ὀφθαλμοὶ τοῦ κυρίου μου τοῦ βασιλέως ὁρῶντες· καὶ ὁ κύριός μου ὁ βασιλεὺς ἱνατί βούλεται ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ; καὶ ὑπερίσχυσεν ὁ λόγος τοῦ βασιλέως πρὸς Ἰωὰβ καὶ εἰς τοὺς ἄρχοντας τῆς δυνάμεως. καὶ ἐξῆλθεν Ἰωὰβ καὶ οἱ ἄρχοντες τῆς ἰσχύος ἐνώπιον τοῦ βασιλέως ἐπισκέψασθαι τὸν λαὸν τὸν Ἰσραήλ …καὶ ἔδωκεν Ἰωὰβ τὸν ἀριθμὸν τῆς ἐπισκέψεως τοῦ λαοῦ πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ ἐγένετο Ἰσραὴλ ὀκτακόσιαι χιλιάδες ἀνδρῶν δυνάμεως σπωμένων ῥομφαίαν καὶ ἀνὴρ Ἰούδα πεντακόσιαι χιλιάδες ἀνδρῶν μαχητῶν…καὶ εἰσῆλθε Γὰδ πρὸς Δαυὶδ καὶ ἀνήγγειλε καὶ εἶπεν αὐτῷ· ἔκλεξαι σεαυτῷ γενέσθαι, εἰ ἔλθῃ σοι τρία ἔτη λιμὸς ἐν τῇ γῇ σου, ἢ τρεῖς μῆνας φεύγειν σε ἔμπροσθεν τῶν ἐχθρῶν σου καὶ ἔσονται διώκοντές σε, ἢ γενέσθαι τρεῖς ἡμέρας θάνατον ἐν τῇ γῇ σου· νῦν οὖν γνῶθι καὶ ἰδὲ τί ἀποκριθῶ τῷ ἀποστείλαντί με ῥῆμα …καὶ ἐξελέξατο ἑαυτῷ Δαυὶδ τὸν θάνατον. καὶ ἡμέραι θερισμοῦ πυρῶν, καὶ ἔδωκε Κύριος θάνατον ἐν Ἰσραὴλ ἀπὸ πρωΐθεν ἕως ὥρας ἀρίστου, καὶ ἤρξατο ἡ θραῦσις ἐν τῷ λαῷ, καὶ ἀπέθανεν ἐκ τοῦ λαοῦ ἀπὸ Δὰν καὶ ἕως Βηρσαβεὲ ἑβδομήκοντα χιλιάδες ἀνδρῶν …καὶ ἐξέτεινεν ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ τὴν χεῖρα αὐτοῦ εἰς Ἱερουσαλὴμ τοῦ διαφθεῖραι αὐτήν, καὶ παρεκλήθη Κύριος ἐπὶ τῇ κακίᾳ καὶ εἶπε τῷ ἀγγέλῳ τῷ διαφθείροντι ἐν τῷ λαῷ· πολὺ νῦν, ἄνες τὴν χεῖρά σου· καὶ ὁ ἄγγελος Κυρίου ἦν παρὰ τῇ ἅλῳ Ὀρνὰ τοῦ Ἰεβουσαίου. καὶ εἶπε Δαυὶδ πρὸς Κύριον ἐν τῷ ἰδεῖν αὐτὸν τὸν ἄγγελον τὸν τύπτοντα ἐν τῷ λαῷ καὶ εἶπεν· ἰδοὺ ἐγώ εἰμι ἠδίκησα καὶ ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ἐκακοποίησα, καὶ οὗτοι τὰ πρόβατα τί ἐποίησαν; γενέσθω δὴ ἡ χείρ σου ἐν ἐμοὶ καὶ ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ πατρός μου. καὶ ἦλθε Γὰδ πρὸς Δαυὶδ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ καὶ εἶπεν αὐτῷ· ἀνάβηθι καὶ στῆσον τῷ Κυρίῳ θυσιαστήριον ἐν τῷ ἅλωνι Ὀρνὰ τοῦ Ἰεβουσαίου …καὶ ᾠκοδόμησεν ἐκεῖ Δαυὶδ θυσιαστήριον Κυρίῳ. καὶ ἀνήνεγκεν ὁλοκαυτώσεις καὶ εἰρηνικάς. καὶ προσέθηκε Σαλωμὼν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἐπ᾿ ἐσχάτῳ, ὅτι μικρὸν ἦν ἐν πρώτοις. καὶ ἐπήκουσε Κύριος τῇ γῇ, καὶ συνεσχέθη ἡ θραῦσις ἐπάνωθεν Ἰσραήλ», Β’ Βασ. 24,1-25.

5) Ὁ Σολομώντας στὰ ἐγκαίνια τοῦ Ναοῦ ποὺ ἔκτισε ἔκανε ἰδιαίτερη μνεία στὴν προσευχή του κατὰ θανατικοῦ, δηλαδὴ θανατηφόρας ἐπιδημίας, ὥστε ὅποιος προσεύχεται στὸν Ναὸ τοῦ Θεοῦ γιὰ νὰ θεραπευθεῖ ἀπὸ τὴν ἐπιδημία νὰ τὸν εἰσακούει ὁ Κύριος: «λιμὸς ἐὰν γένηται, θάνατος ἐὰν γένηται, ὅτι ἔσται ἐμπυρισμός, βροῦχος, ἐρυσίβη ἐὰν γένηται, καὶ ἐὰν θλίψῃ αὐτὸν ὁ ἐχθρὸς αὐτοῦ ἐν μιᾷ τῷν πόλεων αὐτοῦ, πᾶν συνάντημα, πάντα πόνον, πᾶσαν προσευχήν, πᾶσαν δέησιν, ἐὰν γένηται παντὶ ἀνθρώπῳ ὡς ἂν γνῶσιν ἕκαστος ἁφὴν καρδίας αὐτοῦ καὶ διαπετάσῃ τὰς χεῖρας αὐτοῦ εἰς τὸν οἶκον τοῦτον, καὶ σὺ εἰσακούσῃ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἐξ ἑτοίμου κατοικητηρίου σου καὶ ἵλεως ἔσῃ καὶ ποιήσεις καὶ δώσεις ἀνδρὶ κατὰ τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, καθὼς ἂν γνῷς τὴν καρδίαν αὐτοῦ, ὅτι σὺ μονώτατος οἶδας τὴν καρδίαν πάντων υἱῶν ἀνθρώπων, ὅπως φοβῶνταί σε πάσας τὰς ἡμέρας, ὅσας αὐτοὶ ζῶσιν ἐπὶ τῆς γῆς, ἧς ἔδωκας τοῖς πατράσιν ἡμῶν. Αι πράξεις δε αυταί του ελέους και της τιμωρίας σου προς τους ανθρώπους θα έχουν αποτέλεσμα να σε φοβούνται και σε σέβωνται όλας τας ημέρας της ζωής των, όσας θα ζουν εις την γην, την οποίαν συ έδωκες κληρονομίαν στους προπάτοράς μας», Γ’ Βασ. 8,37-40.

6) Οἱ Ἰουδαῖοι, ὅταν μετὰ τὶς ἁμαρτίες τους στερήθηκαν τὸν τόπο τους καὶ τὸ ναό τους, καθὼς σύρθηκαν αἰχμάλωτοι στὴν Βαβυλώνα, ἀναπωλοῦσαν τὸν τόπο τους καὶ τὸ ναό τους, καὶ προσεύχονταν στρεφόμενοι πρὸς τὰ ἐκεῖ, πρὸς τὸν τόπο τους, ὅπου παλιὰ ὑπήρχε καὶ ὁ ναός τους: «Ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος ἐκεῖ ἐκαθίσαμεν καὶ ἐκλαύσαμεν ἐν τῷ μνησθῆναι ἡμᾶς τῆς Σιών …πῶς ᾄσωμεν τὴν ᾠδὴν Κυρίου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας; ἐὰν ἐπιλάθωμαί σου, Ἱερουσαλήμ, ἐπιλησθείη ἡ δεξιά μου· κολληθείη ἡ γλῶσσά μου τῷ λάρυγγί μου, ἐὰν μή σου μνησθῶ, ἐὰν μὴ προανατάξωμαι τὴν Ἱερουσαλὴμ ὡς ἐν ἀρχῇ τῆς εὐφροσύνης μου…», Ψ. 136, 1-6.

7) Ἀναγινώσκοντας τὴν προσευχὴ τοῦ Ἀζαρίου, τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν τριῶν παίδων, τὴν ὥρα ποὺ βρίσκονταν ἐν τῶ μέσω τῆς πυρωμένης καμίνου, ὅπου τοὺς εἶχε ρίξει ὁ Ναβουχοδονόσωρας, ἐπειδὴ δὲν προσκυνοῦσαν τὸ εἴδωλό του, χωρὶς νὰ καίγονται, διαπιστώνουμε τὴν ἀκριβὴ παραλληλία μὲ τὴν παρούσα μας κατάσταση, ὅπου λόγω τῶν ἁμαρτιῶν μας, βρισκόμαστε ἐκτὸς τῶν ἱερῶν ναῶν μας, χωρὶς νὰ μποροῦμε νὰ προσφέρουμε θυσία στὸν Θεό. Ἄς ἀκολουθήσουμε τὸ παράδειγμα τῆς μετανοίας τους ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ: «Καὶ συστὰς Ἀζαρίας προσηύξατο οὕτως καὶ ἀνοίξας τὸ στόμα αὐτοῦ ἐν μέσῳ τοῦ πυρὸς εἶπεν· Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε ὁ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν, καὶ αἰνετός, καὶ δεδοξασμένον τὸ ὄνομά σου εἰς τοὺς αἰῶνας, ὅτι δίκαιος εἶ ἐπὶ πᾶσιν, οἷς ἐποίησας ἡμῖν, καὶ πάντα τὰ ἔργα σου ἀληθινά, καὶ εὐθεῖαι αἱ ὁδοί σου, καὶ πᾶσαι αἱ κρίσεις σου ἀλήθεια, καὶ κρίματα ἀληθείας ἐποίησας κατὰ πάντα, ἃ ἐπήγαγες ἡμῖν καὶ ἐπὶ τὴν πόλιν τὴν ἁγίαν τὴν τῶν πατέρων ἡμῶν Ἱερουσαλήμ, ὅτι ἐν ἀληθείᾳ καὶ κρίσει ἐπήγαγες ταῦτα πάντα, διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. ὅτι ἡμάρτομεν καὶ ἠνομήσαμεν ἀποστῆναι ἀπὸ σοῦ καὶ ἐξημάρτομεν ἐν πᾶσι καὶ τῶν ἐντολῶν σου οὐκ ἠκούσαμεν, οὐδὲ συνετηρήσαμεν οὐδὲ ἐποιήσαμεν καθὼς ἐνετείλω ἡμῖν, ἵνα εὖ ἡμῖν γένηται. καὶ πάντα, ὅσα ἐπήγαγες ἡμῖν καὶ πάντα ὅσα ἐποίησας ἡμῖν, ἐν ἀληθινῇ κρίσει ἐποίησας καὶ παρέδωκας ἡμᾶς εἰς χεῖρας ἐχθρῶν ἀνόμων, ἐχθίστων ἀποστατῶν, καὶ βασιλεῖ ἀδίκῳ καὶ πονηροτάτῳ παρὰ πᾶσαν τὴν γῆν. καὶ νῦν οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἀνοῖξαι τὸ στόμα· αἰσχύνη καὶ ὄνειδος ἐγενήθημεν τοῖς δούλοις σου καὶ τοῖς σεβομένοις σε. μὴ δὴ παραδῴης ἡμᾶς εἰς τέλος διὰ τὸ ὄνομά σου καὶ μὴ διασκεδάσῃς τὴν διαθήκην σου καὶ μὴ ἀποστήσῃς τὸ ἔλεός σου ἀφ᾿ ἡμῶν διὰ Ἁβραὰμ τὸν ἠγαπημένον ὑπὸ σοῦ καὶ διὰ Ἰσαὰκ τὸν δοῦλόν σου καὶ Ἰσραὴλ τὸν ἅγιόν σου, οἷς ἐλάλησας πληθῦναι τὸ σπέρμα αὐτῶν ὡς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ καὶ ὡς τὴν ἄμμον τὴν παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης. ὅτι, δέσποτα, ἐσμικρύνθημεν παρὰ πάντα τὰ ἔθνη καί ἐσμεν ταπεινοὶ ἐν πάσῃ τῇ γῇ σήμερον διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ ἄρχων καὶ προφήτης καὶ ἡγούμενος, οὐδὲ ὁλοκαύτωσις οὐδὲ θυσία οὐδὲ προσφορὰ οὐδὲ θυμίαμα, οὐ τόπος τοῦ καρπῶσαι ἐνώπιόν σου καὶ εὑρεῖν ἔλεος· ἀλλ᾿ ἐν ψυχῇ συντετριμμένῃ καὶ πνεύματι ταπεινώσεως προσδεχθείημεν ὡς ἐν ὁλοκαυτώμασι κριῶν καὶ ταύρων καὶ ὡς ἐν μυριάσιν ἀρνῶν πιόνων, οὕτως γενέσθω ἡ θυσία ἡμῶν ἐνώπιόν σου σήμερον καὶ ἐκτελέσαι ὄπισθέν σου, ὅτι οὐκ ἔσται αἰσχύνη τοῖς πεποιθόσιν ἐπὶ σε...», Δαν. 3,25-45.

8) Γιὰ τὴν μετάνοια τῶν ἁμαρτωλῶν κατοίκων τῆς Νινευΐ, μετὰ τὴν ἀποδοχὴ τοῦ κηρύγματος τοῦ Προφήτη Ἰωνᾶ, καθότι εἶναι ἡ πιὸ γνωστὴ περίπτωση ὁμαδικῆς μετανοίας, δὲν θὰ ἀναφέρουμε τίποτα ἄλλο πέρα ἀπὸ τὴν εὐτυχὴ κατάληξή της: «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ ἔργα αὐτῶν, ὅτι ἀπέστρεψαν ἀπὸ τῶν ὁδῶν αὐτῶν τῶν πονηρῶν, καὶ μετενόησεν (!) ὁ Θεὸς ἐπὶ τῇ κακίᾳ, ᾗ ἐλάλησε τοῦ ποιῆσαι αὐτοῖς, καὶ οὐκ ἐποίησε», Ἰων, 3,10.

9) Ἡ πιὸ χαρακτηριστική, ἀλλὰ καὶ θαυμαστή, περίπτωση ἀρρώστιας, καὶ ὑπομονῆς σὲ αὐτή, εἶναι αὐτὴ τοῦ Ἰὼβ: «Οὕτως ἀναστὰς Ἰὼβ ἔῤῥηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἐκείρατο τὴν κώμην τῆς κεφαλῆς καὶ πεσὼν χαμαὶ προσεκύνησε τῷ Κυρίῳ καὶ εἶπεν· αὐτὸς γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ· ὁ Κύριος ἔδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλατο· ὡς τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἐν τούτοις πᾶσι τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῷ οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον τοῦ Κυρίου καὶ οὐκ ἔδωκεν ἀφροσύνην τῷ Θεῷ», Ἰώβ. 1,20 -22, καὶ «εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς Κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; ἐν πᾶσι τούτοις τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῷ οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ τοῖς χείλεσιν ἐναντίον τοῦ Θεοῦ», Ἰώβ. 2,10, καὶ «ὁ δὲ Κύριος ηὔξησε τὸν Ἰώβ· εὐξαμένου δὲ αὐτοῦ καὶ περὶ τῶν φίλων αὐτοῦ, ἀφῆκεν αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν. ἔδωκε δὲ ὁ Κύριος διπλᾶ ὅσα ἦν ἔμπροσθεν Ἰὼβ εἰς διπλασιασμόν … ὁ δὲ Κύριος εὐλόγησε τὰ ἔσχατα Ἰὼβ ἢ τὰ ἔμπροσθεν· ἦν δὲ τὰ κτήνη αὐτοῦ πρόβατα μύρια τετρακισχίλια, κάμηλοι ἑξακισχίλιαι, ζεύγη βοῶν χίλια, ὄνοι θήλειαι νομάδες χίλιαι», Ἰώβ. 42,10-12.

10) Γιὰ τὴν προσευχή μας καὶ ὅτι τὴν εἰσακούει ὁ Θεὸς ὡς πρὸς τὸ πραγματικὸ ὄφελός μας, ἄν ἐπιμένουμε καὶ πιστεύουμε ὡς τέλους, γράφει τὸ Ἱερὸ Εὐαγγέλιο: «κἀγὼ ὑμῖν λέγω, αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν, ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε, κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν. πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει καὶ ὁ ζητῶν εὑρίσκει καὶ τῷ κρούοντι ἀνοιχθήσεται. τίνα δὲ ἐξ ὑμῶν τὸν πατέρα αἰτήσει ὁ υἱὸς ἄρτον, μὴ λίθον ἐπιδώσει αὐτῷ; ἢ καὶ ἰχθύν, μὴ ἀντὶ ἰχθύος ὄφιν ἐπιδώσει αὐτῷ; ἢ καὶ ἐὰν αἰτήσῃ ᾠόν, μὴ ἐπιδώσει αὐτῷ σκορπίον; εἰ οὖν ὑμεῖς, ὑπάρχοντες πονηροί, οἴδατε δόματα ἀγαθὰ διδόναι τοῖς τέκνοις ὑμῶν, πόσῳ μᾶλλον ὁ πατὴρ ὁ ἐξ οὐρανοῦ δώσει πνεῦμα ἀγαθὸν τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν; Λκ. 11, 9-13 καὶ «ὁ δὲ Θεὸς οὐ μὴ ποιήσῃ τὴν ἐκδίκησιν τῶν ἐκλεκτῶν αὐτοῦ τῶν βοώντων πρὸς αὐτὸν ἡμέρας καὶ νυκτός, καὶ μακροθυμῶν ἐπ᾿ αὐτοῖς; λέγω ὑμῖν ὅτι ποιήσει τὴν ἐκδίκησιν αὐτῶν ἐν τάχει. πλὴν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐλθὼν ἆρα εὑρήσει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς;», Λκ. 18, 7-8.

11) Ἀπὸ τὶς ἀμέτρητες θεραπείες ποὺ ἔκανε στὸν ἐπίγειο βίο Του ὁ Κύριος, μιὰ ἀπὸ τὶς πιὸ χαρακτηριστικὲς καὶ περιγραφικὲς εἶναι τῆς βαθιὰ πιστῆς αἱμορροούσης γυναικός: «Καὶ γυνή τις οὖσα ἐν ῥύσει αἵματος ἔτη δώδεκα, καὶ πολλὰ παθοῦσα ὑπὸ πολλῶν ἰατρῶν καὶ δαπανήσασα τὰ παρ᾿ ἑαυτῆς πάντα, καὶ μηδὲν ὠφεληθεῖσα, ἀλλὰ μᾶλλον εἰς τὸ χεῖρον ἐλθοῦσα, ἀκούσασα περὶ τοῦ Ἰησοῦ, ἐλθοῦσα ἐν τῷ ὄχλῳ ὄπισθεν ἥψατο τοῦ ἱματίου αὐτοῦ· ἔλεγε γὰρ ἐν ἑαυτῇ ὅτι ἐὰν ἅψωμαι κἂν τῶν ἱματίων αὐτοῦ, σωθήσομαι. καὶ εὐθέως ἐξηράνθη ἡ πηγὴ τοῦ αἵματος αὐτῆς, καὶ ἔγνω τῷ σώματι ὅτι ἴαται ἀπὸ τῆς μάστιγος. καὶ εὐθέως ὁ Ἰησοῦς ἐπιγνοὺς ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐξ αὐτοῦ δύναμιν ἐξελθοῦσαν, ἐπιστραφεὶς ἐν τῷ ὄχλῳ ἔλεγε· τίς μου ἥψατο τῶν ἱματίων; καὶ ἔλεγον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· βλέπεις τὸν ὄχλον συνθλίβοντά σε, καὶ λέγεις τίς μου ἥψατο; καὶ περιεβλέπετο ἰδεῖν τὴν τοῦτο ποιήσασαν. ἡ δὲ γυνὴ φοβηθεῖσα καὶ τρέμουσα, εἰδυῖα ὃ γέγονεν ἐπ᾿ αὐτῇ, ἦλθε καὶ προσέπεσεν αὐτῷ καὶ εἶπεν αὐτῷ πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. ὁ δὲ εἶπεν αὐτῇ· θύγατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε· ὕπαγε εἰς εἰρήνην, καὶ ἴσθι ὑγιὴς ἀπὸ τῆς μάστιγός σου», Μκ. 5,25-34.

12) Ἀπὸ πυρετὸ εἶχε θεραπεύσει ὁ Κύριος τὴν πενθερὰ τοῦ πρωτοκορυφαίου ἀποστόλου Πέτρου: «Καὶ ἐλθὼν ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν οἰκίαν Πέτρου εἶδε τὴν πενθερὰν αὐτοῦ βεβλημένην καὶ πυρέσσουσαν· καὶ ἥψατο τῆς χειρὸς αὐτῆς, καὶ ἀφῆκεν αὐτὴν ὁ πυρετὸς καὶ ἠγέρθη καὶ διηκόνει αὐτῷ», Μτ. 8, 14-15.

13) Στὸ πρόσωπου τοῦ Κυρίου κατὰ τὸν ἐπίγειο βίο Του ἐκπληρώθηκαν οἱ προφητείες ὅτι Αὐτὸς ἐθεραπεύει τὶς ἀσθενεῖες καὶ τὶς νόσους μας: «ὅπως πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου λέγοντος· αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε καὶ τὰς νόσους ἐβάστασεν», Μτ. 8,17.

14) Τὴν θεραπευτική Του δύναμη μεταβίβασε στοὺς διαδόχους Του Ἀποστόλους καὶ τοὺς διαδόχους αὐτῶν, σημερινῶν ἐπισκόπων: «Καὶ προσκαλεσάμενος τοὺς δώδεκα μαθητὰς αὐτοῦ ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν πνευμάτων ἀκαθάρτων ὥστε ἐκβάλλειν αὐτὰ καὶ θεραπεύειν πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν … πορευόμενοι δὲ κηρύσσετε λέγοντες ὅτι ἤγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. ἀσθενοῦντας θεραπεύετε, λεπροὺς καθαρίζετε, νεκροὺς ἐγείρετε, δαιμόνια ἐκβάλλετε· δωρεὰν ἐλάβετε, δωρεὰν δότε». Μτ. 10,1-8.

15) Νὰ προσέξουμε μὴν καταντήσουμε νὰ θεωροῦμε τὴν Ἐκκλησία τόπο μόλυνσης, ἀντὶ ἁγιασμοῦ, καὶ ἐγκαταλείψουμε τὸν Χριστὸ ποὺ βρίσκεται σὲ Αὐτή, ὅπως οἱ Ἰουδαῖοι παρέδωσαν τὸν Χριστὸ στὸ Πραιτώριο καὶ αὐτοὶ ἔμειναν ἀπ΄ ἔξω γιὰ νὰ μὴν μολυνθοῦν: «Ἄγουσιν οὖν τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον· ἦν δὲ πρωΐ· καὶ αὐτοὶ οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθῶσιν, ἀλλ᾿ ἵνα φάγωσι τὸ πάσχα», Ἰω. 18,28.

16) Μὴν ξεχνοῦμε ὅτι ὅπως καθαρίζουμε τὰ χέρια μας συνεχῶς γιὰ νὰ μὴν μολυνθοῦμε, ἔτσι πρέπει νὰ καθαρίζουμε καὶ τὴν ψυχή μας, γιατὶ διαφορετικὰ τὶ θὰ μᾶς ὀφελήσει ἡ ἐξωτερικὴ καθαριότητα; Ὁ Πόντιος Πιλάτος, ἐπειδὴ ἔνιψε τᾶς χείρας του, δὲν ἔπαψε νὰ εἶναι ἔνοχος γιὰ τὸν θάνατο τοῦ ἀθώου ποὺ παρέδωσε νὰ σταυρωθεῖ: «ἰδὼν δὲ ὁ Πιλᾶτος ὅτι οὐδὲν ὠφελεῖ, ἀλλὰ μᾶλλον θόρυβος γίνεται, λαβὼν ὕδωρ ἀπενίψατο τὰς χεῖρας ἀπέναντι τοῦ ὄχλου λέγων· ἀθῶος εἰμι ἀπὸ τοῦ αἵματος τοῦ δικαίου τούτου· ὑμεῖς ὄψεσθε». Μτ. 27,24.

17) Νὰ προσέξουμε μὴν ἐγκαταλείψουμε τὸν Χριστό, ὅπως τὸν ἐγκατέλειψαν οἱ μαθητὲς Του γιὰ τὸν φόβο τῶν Ἰουδαίων, τώρα ἐμεῖς γιὰ τὸν φόβο τοῦ ἰοῦ καὶ τῶν μέτρων: «τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων», Ἰω. 20,19.

18) Ὁ πρωτοκορυφαῖος Ἀπόστολος Παῦλος ἀπευθυνόμενος στοὺς Κορινθίους εἶχε μιλήσει γιὰ τὴν δική του σωματικὴ ἀσθένεια, ἡ ὁποία τοῦ φανέρωσε ὁ Κύριος ὅτι στὴν πραγματικότητα τὸν δυναμώνει καὶ τὸν τελειοποιεῖ: «Καὶ τῇ ὑπερβολῇ τῶν ἀποκαλύψεων ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι, ἐδόθη μοι σκόλοψ τῇ σαρκί, ἄγγελος σατᾶν, ἵνα με κολαφίζῃ ἵνα μὴ ὑπεραίρωμαι. ὑπὲρ τούτου τρὶς τὸν Κύριον παρεκάλεσα ἵνα ἀποστῇ ἀπ᾿ ἐμοῦ· καὶ εἴρηκέ μοι· ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται», Β’ Κορ. 12, 7-9.

19) Τέλος νὰ ἀναφέρουμε καὶ ἕναν ἁγιοπατερικὸ λόγο γιὰ τὸ ὅτι ὁ Κύριος εἶναι ὁ ἰατρὸς τῶν ψυχῶν καὶ τῶν σωμάτων ἡμῶν: «Ἡμάρτηκα, καὶ τί ποιήσω; Ἰατρὸν ἔχεις ἀνώτερον τῆς ἀῤῥωστίας, ἰατρὸν ἔχεις νικῶντα τοῦ νοσήματος τὴν φύσιν, ἰατρὸν ἔχεις νεύματι θεραπεύοντα, ἰατρὸν ἔχεις θελήματι διορθούμενον, καὶ δυνάμενον καὶ βουλόμενον. Οὐκ ὄντα σε παρήγαγεν· ὄντα σε καὶ διαστραφέντα πολλῷ μᾶλλον διορθῶσαι δυνήσεται», ἁγίου Ἰωάννου Χρυσοστόμου, «Εἰς τὴν ἐπίλυσιν τῆς Χαναναίας».

Πηγὲς

[1] Δρ. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, «Ἡ προσωρινὴ ἀπαγόρευση τῆς λατρείας, γιὰ τὴν προστασία τῆς ὑγείας, παραβιάζει τὴ θρησκευτικὴ ἐλευθερία» στὴν Romfea.gr.
[2] Δρ. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, «Γιατὶ ἡ Κυβέρνηση ἐπιμένει νὰ παραβιάζει τὴν ἐλευθερία τῆς λατρείας καὶ γιατὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τὴν ὑποστηρίζει;» στὴν Romfea.gr.
[3] Δρ. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, «Ἐπίπλαστη ‘οἰκονομία’ κυβερνητικῆς ἀπαίτησης καὶ ἀπόφασης» στὴν Romfea.gr.
[4] Δρ. Κυριάκος Κυριαζόπουλος, «Ἀτεκμηρίωτη συκοφαντικὴ ἐπίθεση τοῦ κ. Φειδά ἐναντίον μου, πρὸς ὑποστήριξη τοῦ Ἀρχιεπισκόπου» στὴν Romfea.gr.
[5] Δρ. Ἀναστάσιος Βαβοῦσκος, «Ὁ Ἱωάννης Καποδίστριας δὲν ἔκλεισε τελικῶς τοὺς ἱερούς ναούς» στὴν Romfea.gr.
[6] Έξαρχος Γεώργιος, «Fake News: Ὁ Καποδίστριας δὲν ἔκλεισε ποτὲ τὶς Ἐκκλησίες» στὴν Romfea.gr.
[7] Νεκτάριου Δαπέργολα, «Ὁ Καποδίστριας, ἡ πανούκλα καὶ τὸ νέο τερατούργημα τῆς ἀποδόμησης» στὶς aktines.blogspot.com.
[8] Νικόλαος Καρζῆς, «Ὄχι, ὁ Καποδίστριας δέν ἦταν σάν τούς σημερινούς Πολιτικούς» στὶς aktines.blogspot.com.