Του Αθανασίου Αγγελοπούλου, Καθηγητού Πανεπιστημίου | Romfea.gr

Ο Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Μελίτων Χατζής

(+27 Δεκ. 1989)

Ο μαΐστωρ της εκκλησιαστικής πολιτικής, διπλωματίας και επικοινωνίας

Τα 30 χρόνια εκδημίας εις Κύριον του τρισαειμνήστου Μητροπολίτου Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος Χατζή συμπληρώθηκαν αυτές τις ημέρες και είναι εξαιρετική ευκαιρία για περισκέψεις, κρίσεις, αξιολογήσεις, εκτιμήσεις και ανάλογο προβληματισμό περί τον Μεγάλον αυτόν Αρχιερέα. Αυτά στα πλαίσια των γεωεκκλησιαστικών εξελίξεων της περιόδου δυναμικής και αποφασιστικής δράσεώς του.

Ο ίδιος, ναι μεν ήταν διαπρεπής επίσκοπος, πανθομολογουμένως, της Μητρός Μεγάλης Εκκλησίας Κων/πόλεως, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, διακρινόταν όμως, κατ΄εξοχήν, και ως οικουμενικός, εν τοις πράγμασι, Αρχιερέας. Δεν είναι υπερβολή να εκτιμηθεί ταπεινώς ότι είχε συνολική εποπτεία, μέχρις ακριβείας, του όλου Κόσμου της Ορθοδοξίας. Έτσι δρούσε. Έτσι και διαμετοχέτευε την μέθοδο σκέψεως και δράσεώς του στους νεωτέρους συνεργάτες Του. Δίκην Σχολής σκέψεως. Σήμερα το γεγονός αυτό θα το ονοματίζαμε Σχολή-Δεξαμενή Σκέψεως Thinktank.

Ο ίδιος δήλωνε, κατά την απονομή σ’ Αυτόν βραβείου δημοσίων σχέσεων στην Αθήνα, τον Φεβρ. 1976: «Ασκούμεν όντως το αίτημα των πανανθρωπίνων δημοσίων σχέσεων». Το ασκούσε δια του προφορικού και κύρια δια του γραπτού λόγου Του. Τα κείμενά του κλασσικά, διαχρονικής αξίας και εκτιμήσεως. Διοράται η Σχολή-Δεξαμενή Σκέψεως Μελίτωνος, στους γνωρίζοντες τα εκκλησιαστικά του Φαναρίου πράγματα, συνεχιζομένη ως σήμερα· και είναι ευτύχημα τούτο. Το πνεύμα, η φιλοσοφία σκέψεώς Του είναι παρόντα ως σήμερα· μακάρι να συνεχίσουν υπάρχοντα και στο μέλλον.

Αυτός ήταν, εξάλλου, ο ουσιώδης λόγος, που, κατ΄Ιούλιο 1971, μετέβη ειδικώς ο υποφαινόμενος για πρώτη φορά στην Βασιλεύουσα Κων/πολη, αρμοδίως. Πολύ δύσκολη και στενόχωρη η χρονιά εκείνη του 1971.

Σκοπός μοναδικός η συνεργασία με τους δύο Μεγάλους του Φαναρίου, Αθηναγόρα και Μελίτωνα, επί υπεροχικών, λίαν λεπτών, θεμάτων γεωεκκλησιαστικής σημασίας στα τότε γεωπολιτικά της ευρύτερης περιοχής μας πλαίσια. Λόγω προσωπικού ερευνητικού ενδιαφέροντος ήλθε ο υποφαινόμενος σε πρώτη επικοινωνία και με το Ιστορικό Αρχείο στην Πατριαρχική Βιβλιοθήκη, κατόπιν προσωπικής εντολής του Γέροντος Μελίτωνος στον Δ/ντή τότε του Αρχειοφυλακίου π. Νικόλαο Πετροπέλλη, πνευματικό πιστό τέκνο του, να με προσέξει.

Η συνεργασία εκείνη ήταν επί συγκεκριμένου, καταγεγραμμένου ερωτηματολογίου, κατόπιν ενδελεχούς συσκέψεως και διασκέψεως στην Αθήνα και Θεσσαλονίκη επ’ αυτού. Εζητείτο εντεύθεν το εκείθεν απαντησιολόγιο των δύο Κορυφών, ειδικώς. Η συνεργασία με τον Πατριάρχη Μεγάλο Αθηναγόρα έλαβε χώρα στο Φανάρι, επί 2ωρο, την Παρασκευή, 2 Ιουλίου 1971.

Η άλλη ομοία με τον Γέροντα Χαλκηδόνος έλαβε χώρατο Σάββατο εσπέρας στα Θεραπειά, επί 4ωρο, στις 3 Ιουλίου. Φυσικά, με τον Χαλκηδόνος Μελίτωνα ακολούθησαν πολλές άλλες στην Πόλη, στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, σε περιόδους για τον υποφαινόμενο ευτυχείς αξιωμάτων πολιτειακών και ακαδημαϊκών, αλλά και δυστυχείς ανθρωπίνης, αλλ’ όχι θείας, καταφρονήσεως. Το Πατριαρχείο, η Αρχιεπισκοπή Αμερικής, η Εκκλησία της Ελλάδος ήσαν πάντα πλησίον του υποφαινομένου, ασχέτως των ευχαρίστων ή δυσαρέστων περιπετειών της παρούσης ζωής.

Αμφότερες οι ακροάσεις ήσαν για τον υποφαινόμενο συγκλονιστικές και αποκαλυπτικές επί ουσιωδών ζητημάτων του ερωτηματολογίου. Οι δυό Τους μου χάρισαν την εμπιστοσύνη τους. Εγώ δε αυτός παρέδωσα τον νουν και την καρδιά μου στα χέρια Τους. Ήσαν τόσο Μεγάλοι αυτοί, αλλά συγχρόνως και τόσο ανθρώπινοι, και λίαν ταπεινοί στη μεγαλοσύνη Τους. Έτσι, οι δύο αυτές συνεργασίες είχαν συνέχεια καρποφόρα, με απτά θετικά αποτελέσματα. Τυπώθηκαν μέσα στην ψυχή και στο νου του υποφαινομένου οι ακροάσεις εκείνες ως υπάτου επιπέδου ακαδημαϊκές-πανεπιστημιακές διαλέξεις-ερωταποκρίσεις ακριβείας μετά σοφίας, πείρας και πειθούς αποδεικτικής. Όθεν, για τον υποφαινόμενο αποδείχθηκε το όλο εκείνο σκηνικό των δύο συνεργασιών ιδιαίτερο προνόμιο τιμής αλλά και ευθύνης.

***

Πέντε ήσαν τα κρίσιμα γενικά ερωτήματα, με σειρά επιμέρους υποερωτημάτων, υπόψει της Δυάδος εκείνης επί τάπητος προς συζήτηση. Αυτά γενικά και επιμέρους εξειδικευμένα αφορούσαν: Το Πατριαρχείο·την Ομογένεια εντός και εκτός Πόλης και Νήσων πέριξ του θεσμού· το γλωσσικό ζήτημα στη λατρευτική και εκκλησιαστική ζωή στην πολύ δυναμική Ι. Αρχιεπισκοπή Αμερικής·η αντικανονική προβληματική εκκλησιαστική κατάσταση στην Ελλάδα, λόγω ιδιοτρόπου πολιτειοκρατίας επί της διοικήσεως και ζωής της Εκκλησίας της Ελλάδος· και το όλον του Συστήματος Διοικήσεως της κατ’ Ανατολάς Ορθοδοξίας (Πρεσβυγενή Πατριαρχεία και ο υπονομευτικός γενικά ρόλος του Ρωσικού Πατριαρχείου στο Σύστημα αυτό). 

Οι θέσεις επ’ αυτών του Γέροντος Χαλκηδόνος ήσαν ως εις τιμαλφές, διαυγές, παντάπασιν, κρύσταλλο. Επί του πρώτου: Το Πατριαρχείον πάντοτε, υπό οιεσδήποτε γεωπολιτικές εξωτερικές συνθήκες, ενίοτε ευμετάβολες, στις ρίζες του, απορριπτομένων κατηγορηματικώς οιωνδήποτε εναλλακτικών λύσεων, οικονομίας. Τις θέσεις αυτές Αρχών, που ανέπτυσσε προφορικά, εκείνο το βράδυ, στον υποφαινόμενο, διατύπωνε στον συγκλονιστικό Λόγο του στον «Πάνσεπτον Πατριαρχικόν Ναόν», στις 30 Νοεμβρίου «κατά την Θρονικήν Εορτήν του Οικουμενικού Πατριαρχείου», του 1971, υπό τον μηνυματικό τίτλο: «ΧΡΙΣΤΩ ΣΥΝΕΣΤΑΥΡΩΜΑΙ».

Ήταν, εξάλλου, Εκείνος – και έτσι ηθελήθη ευρύτερα εκκλησιαστικά και αρμοδίως, για τους ανωτέρω λόγους – ο φυσικός ιεροκανονικός διάδοχος Αθηναγόρου, ο οποίος, λίγο μετά, το 1972, εξεδήμησε εις Κύριον. Δυστυχώς, όμως, λόγω του προβεβλημένου «ενοχλητικού» οικουμενικού κύρους του, διεγράφη το όνομά του από τον Κατάλογο Εκλογίμων για τον Πατριαρχικό Θρόνο. Εκείνος, όμως, κατακολουθών της αρχής «οίδα και περισσεύειν, οίδα και υστερείσθαι», εισηγήθη πατριαρχική εκλογή την πλέον ενδεδειγμένη προς εξαγωγή του αρίστου αποτελέσματος, υπό τις νεφελώδεις εκείνες καταστάσεις, εις τύπον και τόπον Χριστού, κατά το κυριακολόγιον: «πράος είμι και ταπεινός τη καρδία». Διό, και διάδοχος Αθηναγόρου εξελέγη «ο πράος και ταπεινός», Σεμνός, προσφυώς, αποκληθείς, ο από Ίμβρου και Τενέδου Δημήτριος Παπαδόπουλος.

Επί του δευτέρου: H Ομογένεια, μεγάλη ή μικρή, in citu, ήταν το σκοπούμενο, κατά την ιεροκανονική αποστολική συμβουλή «μη φοβού το μικρόν ποίμνιον». Ο άνθρωπος, και δη ο Θεάνθρωπος (η θεανθρωπολογία) το θεμέλιο, εν προκειμένω, και όχι η αριθμολογία, η κοσμικής νοοτροπίας προσέγγιση.

Επί του τρίτου: Η διγλωσσία στη λατρευτική ζωή των Κοινοτήτων της Ι. Αρχιεπισκοπής Αμερικής προκαλούσε εντάσεις, υπερβολικές όμως, και υποβολιμαίες από εθνοφυλετικούς πολιτειοκρατικούς ευσεβιστικούς κύκλους των Αθηνών. Η διγλωσσία αφορούσε στην ανάγνωση του Αποστόλου, του Ευαγγελίου και κάποιων ολίγων δεήσεων, μετά την ελληνική, και αγγλιστί. Όμως, η λατρευτική, κατά τάξη, διγλωσσία αυτή, κατ’ οικονομία, για λόγους πρακτικούς κατανοήσεως των εκφωνουμένων σε δίγλωσσο εκκλησίασμα, και όχι εθνοφυλετικούς, είναι διαχρονικό γεγονός στην λατρευτική ζωή της Ορθοδόξου, κατά τόπους, Εκκλησίας, ως πολύ καλά γνωστό. 

Στην Αμερική το πρόβλημα, σκοπίμως, επικεντρώθηκε στο πρόσωπο του δυναμικού Αρχιεπισκόπου Αμερικής Ιακώβου Κουκούζη. Ήταν τότε εν μέρει ανεπιθύμητος στην Αθήνα. Γι΄αυτό, π.χ., ο Γεν. Πρόξενος της Ελλάδος στην Ν. Υόρκη, όπου η έδρα της Αρχιεπισκοπής, διέκοψε την επικοινωνία με τον Αρχιεπίσκοπο.

Η επιχειρηματολογία Αθηναγόρου, ως τ. Αμερικής μάλιστα, και του Γέροντος, εν προκειμένω, Χαλκηδόνος, καταγραφείσα και συνεκτιμηθείσα και αξιολογηθείσα αρμοδίως και διαβιβασθείσα εις τον προς ον όρον αρμοδίως, και όπου αλλού έδει, άλλαξε παντελώς το κλίμα. Αποτέλεσμα ο Αρχιεπίσκοπος να γίνει δεκτός μετά πάσης τιμής και κατανοήσεως στην Αθήνα, ο δε Γεν. Πρόξενος να μετατεθεί.

Επί του τετάρτου: Αποκατάσταση της ιεροκανονικής τάξεως στην Εκκλησία της Ελλάδος, με την υποστήριξη, σταθερά και αμετάκλητα, της Μητρός Εκκλησίας Κων/πόλεως. Η πολιτειοκρατία στην Ελλάδα ευρίσκετο σε σύγχυση για το ζήτημα και επιζητούσε ορθή λύση. Το κενό καλύφθηκε προς τη σωστή κατεύθυνση. Να υπομνησθεί εδώ προς την κατεύθυνση αυτή ο ρόλος ουσιώδης ενός διαπρεπούς πανεπιστημιακού καθηγητού, του αειμνήστου Παναγιώτου Χρήστου, και δύο δημοσιογράφων της «Καθημερινής» και «Βήματος», των αειμνήστων Σπύρου Αλεξίου και Κώστα Σακελλαρίου.

Η τριάδα αυτή άλλαξε την εκκλησιαστική κατάσταση στην Ελλάδα. Συνεργοί επιβεβλημένοι οι μητροπολίτες: Πειραιώς Χρυσόστομος, Κίτρους Βαρνάβας, Κορίνθου Παντελεήμων, ο Καθηγητής, και μετέπειτα Αρχιερέας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Παντελεήμων Ροδόπουλος, και ο Καθηγητής, και μετέπειτα, ωσαύτως, Αρχιερέας, νυν Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης. Η Εκκλησία της Ελλάδος όφειλε να καταστεί ελευθέρα εν ελευθέρω Κράτει. Ο διαχρονικός ρόλος Της στο Πανορθόδοξο Σύστημα Διοικήσεως ουσιώδης, ως επιστηρικτικός και συνεκτικός του όλου ιστού συνοχής του Συστήματος αυτού, παρά την Μητέρα Εκκλησία Κων/πόλεως και Αυτήν παρ΄ Εκείνη.

Συνεπής ο Ίδιος στις θέσεις του, του 1971, δήλωνε για τον Μεγάλο, ωσαύτως, Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σεραφείμ, το 1976: «Η Εκκλησία της Ελλάδος υπό στιβαράς χείρας». Εδώ να προστεθεί ότι ουσιωδώς πλησίστειος στον Πατριάρχη και στο Γέροντα Χαλκηδόνος ήταν μια άλλη μοναδική υψηπετής προσωπικότητα του Φαναρίου, ο Σάρδεων Μάξιμος, ένα μεγάλο κεφάλαιο της ιστορίας και ζωής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ωσαύτως, που δεν είναι του παρόντος.

Επί του πέμπτου: Το όλον του Συστήματος Διοικήσεως της κατ’ Ανατολάς Ορθοδοξίας, υπό τον προβολέα εκτιμήσεων του Πρώτου Θρόνου Κων/πόλεως, ως ιεροκανονικού συντονιστικού, διακονίας, οργάνου στο Πανορθόδοξο αυτό Σύστημα. Επί του τελευταίου, η εις βάθος συζήτηση περί της εκκοσμικευμένης Εκκλησίας της Ρωσίας τότε, τσαρικής νοοτροπίας, που δημιουργούσε προβλήματα, υπονομευτικά του πρωτοβούλου συντονιστικού ρόλου της Κων/πόλεως. Εκείνα μας θυμίζουν και τα σημερινά παρόμοια προβλήματα. Οι αναλύσεις του Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος επ’ αυτού λειτούργησαν στον υποφαινόμενο ως μαθήματα υπάτης εκκλησιαστικής πολιτικής και διπλωματίας, με λόγια απλά, σοφά και τεκμηριωμένα, με παραδείγματα της πείρας και ιστορίας, πειστήρια αυθεντικά.

Αυτά εξ΄ιδίας αντιλήψεως και εμπειρίας. Ας είναι αιωνία Αυτού η μνήμη. Με την ευχή η Σχολή-Δεξαμενή σκέψεως Εκείνου να καλλιεργείται και να ανακαλείται σε δυσχερείς, κυρίως, καταστάσεις προς αντιμετώπισή των.