Του Κυριάκου Κυριαζόπουλου
Διευθυντή του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Θεωρία Δικαίου και Διεπιστημονικές Νομικές Μελέτες»
Συντονιστή του Σεμιναρίου «Τεχνητή Νοημοσύνη, Ηθική και Δημοκρατία»
Της Νομικής Σχολής το Α.Π.Θ.

Η απόφαση Pellegrini κατά Ιταλίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στη νομολογία για τη σχέση μεταξύ εκκλησιαστικής αυτονομίας και προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η σημασία της υπερβαίνει την ίδια την υπόθεση, καθώς καθορίζει τις υποχρεώσεις των κρατών όταν αναγνωρίζουν αποφάσεις εκκλησιαστικών δικαστηρίων των Εκκλησιών οι οποίες παράγουν έννομα αποτελέσματα στην εσωτερική έννομη τάξη.

Η υπόθεση αφορούσε την αναγνώριση στην Ιταλία απόφασης εκκλησιαστικού δικαστηρίου του Βατικανού που ακύρωσε καθολικό γάμο.

Η αναγνώριση αυτή είχε σοβαρές αστικές συνέπειες για την προσφεύγουσα, καθώς οδήγησε ακόμη και στη διακοπή της διατροφής που ελάμβανε.

Η ίδια υποστήριξε ότι κατά την εκκλησιαστική διαδικασία δεν είχε ενημερωθεί επαρκώς για την υπόθεση, δεν είχε πρόσβαση στη δικογραφία, δεν γνώριζε το αποδεικτικό υλικό και δεν είχε ουσιαστική δυνατότητα να οργανώσει την υπεράσπισή της.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν εξέτασε αν τα δικαστήρια της Καθολικής Εκκλησίας δεσμεύονταν από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Αντίθετα, έκρινε ότι η ευθύνη βάρυνε την Ιταλία, η οποία αποφάσισε να αναγνωρίσει και να καταστήσει εκτελεστή την εκκλησιαστική απόφαση.

Το κρίσιμο ερώτημα ήταν αν τα ιταλικά δικαστήρια είχαν ελέγξει ουσιαστικά ότι η προηγούμενη διαδικασία πληρούσε τις εγγυήσεις της δίκαιης δίκης.

Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η δίκαιη δίκη δεν περιορίζεται στην τυπική συμμετοχή ενός διαδίκου στη διαδικασία.

Προϋποθέτει πλήρη ενημέρωση για το αντικείμενο της διαφοράς, πρόσβαση σε όλα τα αποδεικτικά στοιχεία, δυνατότητα σχολιασμού κάθε κρίσιμου εγγράφου και πραγματική ευκαιρία άσκησης των δικαιωμάτων άμυνας, συμπεριλαμβανομένης της αποτελεσματικής νομικής συνδρομής με δικηγόρο.

Η απόφαση δεν αμφισβητεί την αυτονομία των εκκλησιών ούτε τη λειτουργία των εκκλησιαστικών δικαστηρίων.

Θέτει όμως ένα σαφές όριο: όταν οι αποφάσεις τους πρόκειται να αποκτήσουν αστικές έννομες συνέπειες μέσω της κρατικής αναγνώρισης, το κράτος οφείλει να διασφαλίζει ότι η διαδικασία που προηγήθηκε σεβάστηκε τις θεμελιώδεις εγγυήσεις του άρθρου 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης.

Η Pellegrini κατά Ιταλίας παραμένει μέχρι σήμερα απόφαση-ορόσημο, καθώς επιτυγχάνει μια λεπτή αλλά ουσιαστική ισορροπία μεταξύ του σεβασμού της εκκλησιαστικής αυτονομίας και της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Υπενθυμίζει ότι κάθε κρατική πράξη αναγνώρισης δικαστικής απόφασης, ανεξαρτήτως της προέλευσής της, οφείλει να συμμορφώνεται με τις αρχές του κράτους δικαίου και της δίκαιης δίκης.