Σε κλίμα ιερής συγκίνησης τελέστηκε σήμερα, Κυριακή 1η Νοεμβρίου 2026, το τέταρτο Ετήσιο Μνημόσυνο του αοιδίμου Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσοστόμου Β’ στον Ιερό Ναό της του Χριστού Γεννήσεως στη γενέτειρά του Τάλα.

Του Μνημοσύνου και του Αρχιερατικού Συλλειτούργου που προηγήθηκε προέστη η Α.Μ. ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου κ.κ. Γεώργιος, συλλειτουργούντων του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Πάφου κ. Γρηγορίου και του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Χύτρων κ. Λεοντίου.

Στο Μνημόσυνο παρέστησαν ο πρόεδρος του ΕΟΑ Πάφου, Χαράλαμπος Πιττοκοπίτης, ο πρόεδρος του Κοινοτικού Συμβουλίου Τάλας, μέλη της κοινοτικής αρχής, εκπρόσωποι φορέων και οργανώσεων της επαρχίας Πάφου, καθώς και φίλοι και συνεργάτες του μακαριστού Αρχιεπισκόπου.

Βαθιά συγκινημένος ο Μακαριώτατος, στον Επιμνημόσυνο λόγο του, εξήρε τη σπουδαία προσωπικότητα και το πολυσχιδές έργο του μακαριστού προκατόχου του, τονίζοντας τα εξής:

«Τέσσερα χρόνια μετά την αοιδίμου Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Β΄, επαληθεύεται σ' αυτόν η αρχαία ρήση ότι όσο απομακρύνεται κανείς από μια κορυφή, τόσο πιο πολύ και συνειδητοποιεί το ύψος της. Όσο ζούσαμε μαζί του δεν είχαμε αντιληφθεί Το μεγαλείο του έργου του. Τώρα καταλαβαίνουμε πως η Εκκλησία της Κύπρου δύσκολα θα μπορέσει να φύγει από τη σκιά του. Θα την ακολουθεί και θα την χαρακτηρίζει το έργο του για αιώνες πολλούς. Οκτώ αιώνες περίμενε η Εκκλησία της Κύπρου για αποκατάσταση της Ιεραρχίας της, της Συνόδου που αρμόζει στο Αυτοκέφαλό της. Και το πέτυχε στο πρόσωπο του Χρυσοστόμου του Β΄.

Προσωπικά έχω ευεργετηθεί υπέρμετρα από Αυτόν. Με πήρε από την αφάνεια και μου έδωσε βήμα, την Χωρεπισκοπή Αρσινόης, για να αναδειχθώ. Δεν έχω όμως, μόνον εγώ τα θετικά αισθήματα και τις ωραίες αναμνήσεις γι' αυτόν. Η αποδοχή του ήταν και είναι καθολική.

Φεύγοντας από την ζωή, άφησε πίσω του, για όσους τον γνώρισαν πραγματικά, ένα κενό φιλίας, ανιδιοτέλειας και προσφοράς. Άφησε, όμως, και μνήμες πολλές. Μνήμες στοργής, πηγαίας έκφρασης και ανεπιτήδευτης φωνής για θέματα όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά και κοινωνικά, πολιτικά, πολιτισμικά καθώς και προσωπικής φροντίδας για τον καθένα.

Θα προσπαθήσω, στα πλαίσια του δυνατού, στην πλήρη συγκινήσεως αυτή μέρα, να κάνω μια νηφάλια ανασκόπηση τωνκυριότερων πτυχών του έργου του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου Β΄, στον περικαλλή αυτόν ναόν, έργον της μέριμνας και της αγάπης του.

Η βιοπάλη στην οποία ρίχτηκε από νωρίς, λόγω της εκ πατρός απορφανισής του, και οι ποικίλες δυσκολίες που συνάντησε, σμίλεψαν τον χαρακτήρα του και καλλιέργησαν κατάλληλα την ψυχή του. Δημιούργησαν το υπέδαφος πάνω στο οποίο βλάστησαν και καλλιεργήθηκαν τα μυρίπνοα άνθη του εξαίρετου ήθους του.

Ο Απ. Παύλος διδάσκει ότι η ποικιλία των χαρισμάτων δίδεται «ενί εκάστω κατά το μέτρον της δωρεάς του Χριστού» (Εφ. δ΄ 7). Η ποικιλία και η ένταση των χαρισμάτων, που δόθηκαν από τον Θεό στον μακαριστό, μαζί με την καλλιέργεια που έτυχαν απ' αυτόν, του χάρισαν μιαν ιδιαίτερη θέση στη χορεία των Προκαθημένων που εκλέησαν τον Αρχιεπισκοπικό Θρόνο της Κύπρου, αφήνοντας έντονο το στίγμα της προσωπικότητάς του σ' όλους τους τομείς.

Όσοι ευτυχήσαμε να τον είχαμε προϊστάμενο, ομολογούμε πως κοντά του νιώθαμε πάντα πλατυχωρία και άνεση· ουδέποτε απωθητική στενότητα. Και πάντα διδασκόμασταν απλόχερα από αυτόν.

Χαρακτηριστικό του ήταν πως δεν δίδασκε με λόγια την αρετή· την έδειχνε με το παράδειγμά του, πολύ πετυχημένα. Γιατί, όντως, δεν χρειάζεται «κάλαμος οξυπρεπής» για να μεταδοθεί το βιούμενο. Αυτός μάς δίδαξε ευσέβεια διότι την είχε ο ίδιος βαθύτατα μέσα του. Μας δίδαξε ήθος διότι το διατηρούσε πάντοτε άψογο. Μας δίδαξε ευπρέπεια διότι την είχε έμφυτη. Μάς δίδαξε ανδρεία γιατί αυτή τον διέκρινε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Παρόλο που η εκλογή του στον Μητροπολιτικό Θρόνο της Πάφου τον βρήκε πριν ακόμα κλείσει τα 37 του έτη, το ύψος στο οποίο ανήλθε δεν του προκάλεσε ίλιγγο εγωισμού. Συναισθανόταν πλήρως ότι «θνητά χρη τον θνητόν φρονείν», όπως έλεγε κι ο Αριστοτέλης. Γιατί μπορεί το να ηγείται κάποιος του λαού να είναι άκρως τιμητικό, όμως ουχ εαυτώ τις λαμβάνει την τιμήν, αλλά καλούμενος υπό του Θεού». (Εβρ. 5,4). Η ηγεσία είναι χάρισμα που δίνεται από τον Θεό σε λίγους, για την υπηρεσία των πολλών.

Κι αναδείχθηκε, όντως, ένας ηγέτης με συναίσθηση του χρέους απέναντι και στην Εκκλησία και στην πατρίδα. Ένας ηγέτης ο οποίος ένιωθε ότι έφερε στους ώμους του το βάρος μιας πολύτιμης κληρονομιάς την οποία δεν μπορούσε, δεν έπρεπε, αλλ' ούτε και ήθελε να προσβάλει.

Κορύφωση της πορείας του και σημαντικότερος σταθμός της ζωής του, ήταν χωρίς αμφιβολία, η άνοδός του στον Αρχιεπισκοπικό θρόνο. Αμέσως μετά την ανάρρησή του στον Αρχιεπισκοπικό θρόνο αισθάνθηκε βαρύτερες τις ευθύνες του, τόσον απέναντι στην πατρίδα, που μπορεί μεν να είχε μικρό εύρος γης, είχε όμως μεγάλες διαστάσεις Ιστορίας, όσο και απέναντι στην Εκκλησία της, που μπορεί να χαρακτηριζόταν από μικρό αριθμό πιστών, αλλά διέθετε αμέτρητο βάθος ήθους. Άκουε τον απόηχο των βηματισμών είκοσι αιώνων αποστόλων στη γην αυτή ως προσταγή προς δράση. Και, όσο εξαρτάτο από τον ίδιο, έδρασε.

Γνώριζε ότι η σπουδαιότητα και το μέγεθος μιας Εκκλησίας δεν μετρώνται ούτε από τη γεωγραφική της έκταση, ούτε από τον αριθμό των πιστών της, αλλά από το νέφος των μαρτύρων και των αγίων της, από το μέγεθος της μαρτυρίας της, από την ποιότητα των θεσμών και του διακονήματός της. Το νέφος των μαρτύρων και των αγίων της Εκκλησίας της Κύπρου ουδείς μπορούσε να αρνηθεί. Ούτε και την αποστολικότητά της. Και η μαρτυρία της, αδιαμφισβήτητη. Παρούσα σ' όλες τις Οικουμενικές Συνόδους. Ποταμοί τα αίματα για τη διατήρηση της Ορθοδοξίας της απέναντι σε αλλόθρησκους και ετερόδοξους κατακτητές. Υστερούσε, όμως, στη διοικητική διάρθρωση και τους θεσμούς, από τα τέλη του 12ου αιώνα, που οι Λατίνοι εξάρθρωσαν τη διοικητική οργάνωσή της, ορατό σημείο της αυτοκεφαλίας της. Και ένιωθε ο μακαριστός την ευθύνη του. Έτσι προχώρησε στο πρωτοποριακό μέτρο της δημιουργίας νέων Μητροπόλεων και Επισκοπών για καλύτερη διαποίμανση του λαού αλλά και για απόκτηση πλήρους Συνόδου Αυτοκεφάλου Εκκλησίας. Είναι τούτο προϋπόθεση για ανάκτηση της θέσης μας στη σειρά των Διπτύχων των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Αυτό και μόνο το μέτρο τού έδωσε ιδιαίτερη θέση στην Εκκλησιαστική μας Ιστορία.

Δικά του σπουδαία έργα ήταν και η Θεολογική Σχολή της Εκκλησίας της Κύπρου, το Ταμείο Μισθοδοσίας Κλήρου και ο επιβλητικός Καθεδρικός Ναός του Αποστόλου Βαρνάβα στη Λευκωσία.

Ξεχωριστή υπήρξε και η συμβολή του στις εργασίες της Μεγάλης Συνόδου της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κρήτη, καθώς και ο ρόλος που διεδραμάτισε στα Πανορθόδοξα πράγματα, κάτι που έφερε στην Κύπρο, για να παραστεί στην κηδεία του, παρά τις ανυπέρβλητες δυσκολίες, τον Οικουμενικό Πατριάρχη, με τον οποίο συνδεόταν με προσωπική φιλία.

Εκείνο, όμως, που καθιέρωσε τον αοίδιμο Αρχιεπίσκοπό μας στη συνείδηση του Κυπριακού λαού, ήταν η θαρραλέα και ελληνοπρεπής τοποθέτησή του επί του εθνικού μας θέματος. Μια θέση αρχών που δεν τον εμπόδιζε να έρχεται συχνά αντιμέτωπος με ξένους και δικούς μας, δεδηλωμένους εχθρούς και κατ' επίφαση φίλους. Παρόλο ότι στον τόπο μας είναι συνυφασμένη η δράση της Εκκλησίας με τους εθνικούς αγώνες, κάποιοι εκπρόσωποί της έβαλαν μιαν ιδιαίτερη σφραγίδα στον τομέα αυτό. Και ο μακαριστός είχε να επιδείξει συμμετοχή, κατά την εφηβεία του, στον απελευθερωτικό μας αγώνα, στην πρώιμη νεότητά του στον αγώνα κατά της Τουρκοανταρσίας, αργότερα κατά του Πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής και πάντα την έκφραση υπεύθυνης γνώμης, πολλάκις και αντίθετης προς τους κυβερνώντες, οποιοιδήποτε και αν ήταν αυτοί.

Είχε προσλάβει αφομοιωτικά την πείρα και το εθνικό πάθος των μεγάλων προκατόχων του: των Κυρίλλων, του Λεοντίου και των Μακαρίων και απεδείκνυε στην πράξη ότι, από τότε που στην Κύπρο ακούστηκε το Ευαγγέλιο του Χριστού, τον πρώτο και καθοριστικό ρόλο στη ζωή της, τον είχε η Εκκλησία της.

Αποστολικά τα ίχνη της Εκκλησίας μας αλλά και Ελληνικά τα βήματα των προγόνων. Ποιον να 'κουε πρώτα ο αείμνηστος; Τον Βαρνάβα, τον Παύλο, τον Ευαγόρα, τους αιώνες; Ελληνισμός και Χριστιανισμός πλέκονται αδιαχώριστα στον τόπο μας. Και ήταν διπλή η ευθύνη του Ποιμενάρχου. Αγώνας και για τον τόπο και για τη θρησκεία. Αν χαθεί ο τόπος, το έδαφος, πού θα στηριχθεί ο Χριστιανισμός;

Συνειδητοποιώντας πλήρως την τελική επιδίωξη της Τουρκίας, που δεν είναι άλλη από την πλήρη κατάληψη της Κύπρου, δεν σταματούσε καθημερινά να προειδοποιεί πως οι συνεχείς υποχωρήσεις δεν εξευμενίζουν τον κατακτητή και έπρεπε να σταματήσουν. Η επιδιωκόμενη λύση, προϊόν αδήριτης ανάγκης, έλεγε, έπρεπε, τουλάχιστον, να εξασφαλίζει την εθνική επιβίωσή μας, στη γη αυτή των πατέρων μας. Δεν παρέλειπε να ζητά επανακαθορισμό στόχων και επιδιώξεων αφού οι τόσες υποχωρήσεις μας δεν οδήγησαν στην επίτευξη υποφερτής λύσης.

Συνυφασμένο προς την μέριμνά του για το εθνικό μας θέμα ήταν και το συνεχές ενδιαφέρον του για την ελληνοχριστιανική παιδεία του τόπου, αφού αυτή διαμορφώνει τον χαρακτήρα και την ταυτότητά μας, μάς συνδέει με τις ρίζες και τους προγόνους μας.

Στα δημόσια σχολεία, για διάφορους λόγους, υπήρχε και εξακολουθεί να υπάρχει πίεση για υποτίμηση τριών μαθημάτων: Των Θρησκευτικών, τα οποία παιδαγωγούν εις Χριστόν, της Ιστορίας η οποία συντηρεί την εθνική μνήμη και δρα αποτρεπτικά στην επανάληψη λαθών του παρελθόντος και της Γλώσσας, η οποία ενισχύει την εθνική αυτοσυνειδησία, αφού όπως λέει και ο Ελύτης, «όπου γλώσσα πατρίς».

Γι' αυτό και ξεκίνησε ο αοίδιμος τη λειτουργία σχολείων υπό την άμεση ευθύνη και καθοδήγηση της Εκκλησίας, σύμφωνα, ασφαλώς, με τους νόμους και την έγκριση του Κράτους. Στα σχολεία αυτά θα ενισχύονταν τα πιο πάνω μαθήματα, χωρίς να παραβλέπονταν ή να υποτιμώντο και τα άλλα μαθήματα και η γενικότερη αγωγή των παιδιών. Λειτούργησε ξεκινώντας εκείνος, νηπιαγωγεία. Θα προχωρούσε σταδιακά σε δημοτικά, σε γυμνάσια και σε λύκεια. Να ευχηθούμε το έργο αυτό να ολοκληρωθεί σύντομα. Στα σχολεία της Εκκλησίας θα πρέπει να παρέχεται αγωγή με κέντρο τον άνθρωπο και όχι τις απλές απαιτήσεις της
αγοράς για εργατικά χέρια κάποιων ειδικοτήτων, και να ενισχύεται η θρησκευτική και εθνική αυτοσυνειδησία μας.

Κατά τον λόγο του Χριστού το δένδρο γνωρίζεται από τον καρπό του. Και είναι υπεσχημένο στη Γραφή: «Εί τινος το έργον μενεί ό επωκοδόμησε, μισθόν λήψεται» (Α΄Κορ.γ14). Είναι φανερόν ότι ο αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος ο Β΄ εποίησεν έργον και έδωσε καρπούς. «Εφύλαξε φυλακάς» ημέρας και νυκτός, στη λογική μάνδρα του Χριστού, διασφαλίζοντας τα λογικά πρόβατα εκ λύκων επιβούλων. Δεν παρέβλεψε ούτε για μια στιγμή το καθήκον του που συνίστατο εις το «πτερώσαι ψυχήν, αρπάσαι κόσμου και δούναι Θεώ» κατά τον Γρηγόριον τον Θεολόγον, αλλά και «αφυπνίσαι τον λαόν εκ του εθνικού ληθάργου, προασπίσαι τα της πατρίδος δίκαια και αγωνίσασθαι διά την απελευθέρωσιν αυτής». Ολόθερμη είναι η προσευχή όλων μας όπως ο Θεός τον κατατάξει «ἐν σκηναῖς δικαίων».

Όσο ζούσε, στη γιορτή του, του ευχόμουν όπως ο Θεός τον αξιώσει να ηγηθεί της επανόδου του λαού του στις πατρογονικές του εστίες. Σήμερα τον παρακαλούμε να μεσιτεύσει στον Θεό να συντμήσει τον χρόνο της δοκιμασίας μας και να μας αξιώσει αυτής της χαράς. Πριν μεταβούμε εκεί, στις πατρογονικές μας εστίες, κατά την ποθητή και ευλογημένη εκείνη μέρα, θα πορευθούμε στον τάφο του. Και θα του αναγγείλουμε ότι «ήνυσται και τετέλεσται ο μέγας σκοπός. Θα μπορεί τότε να αναπαύεται εν ειρήνη».

Αιωνία του η μνήμη.