Προ ολίγων ημερών κυκλοφορήθηκε από τις Εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος τόμος υπό τον τίτλο «Μητροπολίτου Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος Χατζή, Ανέσπερον Φως εκ Φαναρίου».

Στις 615 σελίδες του εκδίδονται περίπου 120 αδημοσίευτα μέχρι σήμερα κείμενα του Γέροντος Χαλκηδόνος Μελίτωνος (1913-1989), κορυφαίου Ιεράρχη του Οικουμενικού Θρόνου.

Επιμελητής του τόμου και εκδότης των κειμένων είναι ο λόγιος, φιλόκαλος και ρέκτης Μητροπολίτης Φιλαδελφείας Μελίτων, πνευματικό ανάστημα και στενός συνεργάτης του Γέροντος.

Καταρχάς, ο αναγνώστης εντυπωσιάζεται από το καλαίσθητο εξώφυλλο, στο οποίο υπάρχει προσωπογραφία του Γέροντος, ενώ στο οπισθόφυλλο απεικονίζεται ο απόστολος Ανδρέας διαπλέων τον Βόσπορο, τα οποία σχεδιάστηκαν αποκλειστικώς για την έκδοση αυτή.

Γενικώς, πρόκειται για άκρως επιμελημένη, ποιοτική έκδοση, με ευανάγνωστα τυπογραφικά στοιχεία.

Ο Επιμελητής εύστοχα και εύχρηστα κατένειμε το υλικό σε οκτώ ενότητες: Α΄) Κυριακοί λόγοι, όπου περιλαμβάνονται ομιλίες – κηρύγματα του Γέροντος σε Δεσποτικές Εορτές, στη Μεγάλη Εβδομάδα και σε Κυριακές, Β΄) ομιλίες σε Θεομητορικές Εορτές, Γ΄) ομιλίες σε εορτές αγίων, Δ΄) λόγους σε Χειροτονίες, Ε΄) προσφωνήσεις και αντιφωνήσεις, όπου περιλαμβάνονται και χαιρετισμοί και επικήδειοι λόγοι, ΣΤ΄) συνεντεύξεις τις οποίες κατά καιρούς παραχώρησε ο Γέροντας, και Ζ΄) κείμενα της νεανικής ηλικίας του Γέροντος, ως ιεροσπουδαστού.

Στην Η΄) ενότητα περιέχονται δύο κείμενα, η αυτοβιογραφία του Γέροντος, γραφείσα το 1930, και η ομιλία του Επιμελητή του Τόμου, που εκφωνήθηκε στον Ι. Ναό Αγίας Τριάδος Χαλκηδόνος κατά την εξόδιο ακολουθία του Γέροντος. Στην τελευταία ενότητα παρατίθεται σπάνιο φωτογραφικό υλικό.

Τα παραπάνω κείμενα προέρχονται, ως επί το πλείστον, από ιδιόχειρα του Γέροντος ή από απομαγνητοφωνήσεις των ομιλιών του.

Τα συνέλεξε δε ο Επιμελητής, κατόπιν επίπονης πολυετούς έρευνας, από διάφορες πηγές, βιβλιοθήκες, αρχεία και Κώδικες του Πατριαρχείου.

Σημειώνουμε εδώ τη δυσκολία του εγχειρήματος της πιστής μεταγραφής των κειμένων από τα ιδιόχειρα, καθώς υπήρχαν αντικειμενικές δυσκολίες σε αυτά, πχ. πρόχειρη γραφή του Γέροντος, φθορά χάρτου, εξίτηλη μελάνη. Εκ του αποτελέσματος κρίνεται ότι ο Επιμελητής αντιμετώπισε τις δυσκολίες αυτές με απόλυτη επιτυχία.

Των κειμένων προτάσσονται: α΄) μήνυμα του Οικουμενικού Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου, του πρώτου πνευματικού αναστήματος του Γέροντος, β΄) πρόλογος του Μητροπολίτου Φαναρίου κ. Αγαθαγγέλου, Διευθυντού της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, και γ΄) προθεωρία Τιμής και Μνήμης του Επιμελητού.

Στην εκτενή αυτή προθεωρία ο Επιμελητής δεν αρκείται μόνο σε εισαγωγικές σκέψεις για την έκδοση.

Προβαίνει σε μια εμπεριστατωμένη αποτίμηση της προσωπικότητος, τη δράσεως, το έργου και των χαρακτηριστικών του λόγου του Γέροντος, του Ήθους και του Ύφους του, όπως σημειώνει ο ίδιος ο Επιμελητής. Προς επίρρωση των λεγομένων του παραθέτει παλαιότερα κείμενα δικά του, αλλά και των Πατριαρχών Αθηναγόρα, Δημητρίου και Βαρθολομαίου.

Ο τόμος αποτελεί, πράγματι, για τον αναγνώστη πολύτιμη πρωτογενή πηγή για την προσωπικότητα και τον λόγο του Γέροντος.

Μέσα από τα εκδιδόμενα στον τόμο κείμενα γνωρίζει το θεολογικό ύψος στο οποίο ήρθη ο Γέροντας, αλλά και το χάρισμα του λόγου και τον αξιοζήλευτο γλωσσικό πλούτο που διέθετε, εξ απαλών μάλιστα ονύχων, όπως φαίνεται από τα πρωτόλειά του.

Μπορούσε να δαμάζει την γλώσσα και να κινείται ανέτως, κατά την χρεία, από της αρχαίας ελληνικής μέχρι και της συντηρητικής δημοτικής νέας ελληνικής.

Με σεβασμό πάντοτε προς την λόγια εκκλησιαστική γλώσσα την οποία επιμελώς καλλιέργησε και διεφύλαξε επί αιώνες το σεπτό μας Πατριαρχείο.

Ο λόγος του διαθέτει ρυθμό και μουσικότητα. Είναι σαφής, δωρικός και κατανοητός. Οι ομιλίες του δεν αποτελούν τυπικό κήρυγμα. Διακρίνονται από θέρμη. Αγγίζουν την ψυχή του πιστού. Διαθέτουν μια σπάνια ποιητικότητα.

Πλούσιες σε σχήματα λόγου, μεταφορές, παρομοιώσεις, γλαφυρές και ζωντανές εικόνες, επαναλήψεις, αφηγηματικότητα, εντυπωσιάζουν και συνεπαίρνουν τον αναγνώστη και ακροατή τους. Η παιδεία του Γέροντος, θεολογική και θύραθεν, αναδεικνύεται μέσα από τα κείμενά του.

Ακολουθώντας την παράδοση των παλαιών μεγάλων εκκλησιαστικών Πατέρων αλλά και των λοιπών πεπαιδευμένων ρητόρων της εποχής, χρησιμοποιεί στον λόγο του φράσεις από την Αγία Γραφή, αγιοπατερικά χωρία, αλλά και χωρία από νεώτερους ποιητές, όπως από τον Καβάφη.

Αξιοσημείωτη είναι και η χρήση αρχαίων ελληνικών παραδειγμάτων, που φανερώνει γνώση της αρχαιοελληνικής γραμματείας, όπως με την αναφορά στην τιμωρία του Προμηθέως.

Δεν παραλείπει ούτε παραδείγματα από τις φυσικομαθηματικές επιστήμες.

Ακολουθεί τον δρόμο του Ιερού Φωτίου! Γνώστης των κανόνων της ρητορικής τέχνης, τοποθετεί τις σκέψεις του με λογική αλληλουχία και συνοχή, προσδίδοντας στον λόγο πάντοτε δομή με ευδιάκριτη αρχή, μέσον και τέλος. Πάντοτε ο λόγος του καταλήγει σε συμπέρασμα, το οποίο αποτυπώνεται στην μνήμη του αναγνώστη.

Όμως ο λόγος του δεν διακρίνεται μόνον από το φιλολογικό χάρισμα. Η μορφή και η γλώσσα αποτελούν το ικανό όχημα για να μας μεταφέρει τα μηνύματά του.

Ο Γέροντας ομιλεί τον λόγο της Εκκλησίας που είναι πάντοτε διαχρονικός. Συνδέει με άκρα ευστοχία τα ιερά γεγονότα με τα σύγχρονα προβλήματα και τις απαιτήσεις των ανθρώπων και της εποχής.

Επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα των νέων, σε θέματα οικολογίας, ειρήνης, αλληλεγγύης, ενότητος. Σε θέματα που αφορούν στον ψυχικό μας κόσμο.

Δεν μένει μόνο στην περιγραφή και την θεολογική ανάλυση, αλλά με κατανοητό και εύληπτο λόγο, όπως είναι άλλωστε και ο λόγος του Ιησού, προτρέπει πατρικώς σε θέματα της καθημερινότητος, σε θέματα που ταλανίζουν ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Μέσα από τους λόγους του αναδεικνύεται η αγάπη του για τον Χριστό, πάνω από όλα, και για την Μητέρα Εκκλησία, αλλά και η αγάπη του για τον συνάνθρωπο, τον νέο, τον πένητα, τον αναξιοπαθούντα.

Μέσα από τα κείμενά του ανοίγει την πατρική αγκαλιά του προς όλους. Μια αγκαλιά ενός όντως Μεγάλου και Άξιου Λειτουργού του Υψίστου.

Ως εκ τούτου, αξίζει να εντρυφήσει στον τόμο ο εκκλησιαστικός λειτουργός που επιθυμεί να έχει ένα φωτεινό φάρο, μια πλούσια πηγή εμπνεύσεως για την κηρυκτική και θεολογική διακονία του, ο ερευνητής της εκκλησιαστικής ιστορίας για θέματα διαχριστιανικών και διορθόδοξων σχέσεων, ο μελετητής της νεώτερης ιστορίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Και κυριώτατα όποιος επιθυμεί να μυηθεί στην μακραίωνη αληθή μαρτυρία της Μητρός Μεγάλης Εκκλησίας, «διά νά γνωρίσῃ τί ἐστί Φανάριον∙ τί ἐστί Ἁγία τοῦ Χριστοῦ Μεγάλη Ἐκκλησία∙ τί ἐστίν Ἀλήθεια, Φῶς, Εἰρήνη, Χάρις, Χαρά, Ζωή, Ἀνάστασις∙ πού διαρκῶς ἀνατέλλουν «ἐκ τοῦ τάφου»∙ καί, ἀκόμη, τί ἐστί Προσφορά καί Θυσία καί Κένωσις∙ τί ἐστίν, ἐν ἑνί λόγῳ, Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον», όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Επιμελητής.

Γεώργιος Μ. Πιτσινέλης, δ.φ., μέλος του διδακτικού προσωπικού Βυζαντινής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας, Φιλοσοφική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.