Νέα έκδοση: Η δύναμη της συγνώμης!
ΜΑΚΑΡΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας
Κένωση και φιλανθρωπία στις ανθρώπινες σχέσεις
Σχήμα: 14Χ19
Σελ. 200
Εκδόσεις Εν Πλω
Επανακυκλοφορήθηκε από τις εκδόσεις Εν Πλω ένα βαθιά πνευματικό βιβλίο του Σεβ. Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας κ.Μακαρίου για το μυστήριο των ανθρώπινων σχέσεων - μια πολύτιμη πνευματική καταβύθιση στις δυνάμεις εκείνες, που μας συναρμόζουν σε κοινωνία Χριστού!
Η συγνώμη είναι αποτέλεσμα μετάνοιας και εσωτερικής θλίψης. Θλίψης όχι θανατηφόρας που πηγάζει από την απελπισία, αλλά ζωηφόρος που προέρχεται από την έξοδο από τον εαυτό μας και την εσωτερική ελευθερία.
Η συγνώμη εκφράζει το μεγαλείο της ψυχής του ανθρώπου που αγωνίζεται να ομοιάσει του Θεού· δεν είναι απλό συναίσθημα αλλά κάτι πολύ πιο μεγαλειώδες και βαθύ: μία πολύπλοκη πορεία μεταμόρφωσης που παιδαγωγεί την ψυχή στην προοπτική του θανάτου και της αναστάσεως εν Χριστώ.
Πάνω στον σταυρό και λίγο πριν αφήσει την τελευταία του αναπνοή, ο Χριστός ήταν ο πρώτος που ζήτησε συγχώρεση από τον Θεό για τους σταυρωτές Του.
Αυτή η πράξη δηλώνει το μεγαλείο της θεϊκής καρδιάς, αλλά παράλληλα είναι και ένα μάθημα προς όλους αυτούς που επιθυμούν να ενωθούν με τον Χριστό...
Από τις εκδόσεις Εν Πλω κυκλοφορεί ακόμα ένα βιβλίο του Μακαριωτάτου με τίτλο:
ΚΥΡΙΕ ΚΑΙ ΔΕΣΠΟΤΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΜΟΥ
Κείμενα πνευματικής εγρήγορσης
Μπορείτε να τα βρείτε σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία και online: (ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ)
Ἡ δύναμη τῆς συγνώμης
Ἄν δέν θέλουμε νά ξεπέσουμε ἀπό τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, μήτε τόν ἀδελφό νά ἀφήσουμε νά κοιμηθεῖ στενοχωρημένος,μήτε ἐμεῖς νά κοιμηθοῦμε στενοχωρημένοι ἐναντίον του.
Μάξιμος Ὁμολογητής, 53ο κεφάλαιο τῆς 1ης ἑκατοντάδος περί ἀγάπης.
Ὅπως ἀναφέρθηκε καί προηγουμένως, δέν μπορεῖ ἡ ψυχή, ὅταν ἔχει μίσος ἐναντίον κάποιου ἀνθρώπου, νά εἰρηνεύσει μέ τόν Θεό. Γιατί ὁ ἴδιος ὁ Θεός ἔδωσε τήν ἐντολή νά συγχωροῦμε ὁ ἕνας τόν ἄλλον καί νά μήν ἀφήνουμε τό μίσος νά κυριαρχεῖ τήν ὕπαρξή μας: «Ἐάν γάρ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τά παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καί ὑμῖν ὁ πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος· ἐάν δέ μή ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τά παραπτώματα αὐτῶν, οὐδέ ὁ πατήρ ὑμῶν ἀφήσει τά παραπτώματα ὑμῶν».
Ἀκόμη καί στήν περίπτωση πούὁ ἄλλος δέν θέλει νά εἰρηνεύσει μαζί μας, ἐμεῖς ὀφείλουμε νά φυλάξουμε τόν ἑαυτό μας ἀπό τό μίσος, καί νά προσευχόμαστε γι’ αὐτόν εἰλικρινά, δίχως νά τόν κακολογοῦμε, ὅπως ὑπογραμμίζει ὁ Ἅγιος Μάξιμος.
Βέβαια, φύσει ἀγαθός εἶναι μόνο ὁ Θεός, ὁ ὁποῖος συγχωρεῖ κατά φυσικό τρόπο, σύμφωνα μέ τήν ἐπιείκεια καί τήν ἀγαθότητά του. Κατά τήν προαίρεση ὅμως ἀγαθός μπορεῖ νά γίνει καί ὁ κάθε ἄνθρωπος πού μιμεῖται τόν Θεό.
«Γι’ αὐτό ὁ ἄνθρωπος πού προσπαθεῖ νά ὁμοιάσει στόν Θεό εὐλογεῖ ὅταν τόν λοιδοροῦν, ὑπομένει ὅταν τόν καταδιώκουν, παρηγορεῖ ὅταν τόν βλασφημοῦν. Ὅταν τόν φονεύουν προσεύχεται γιά τούς φονευτές του. Κάνει τά πάντα γιά νά μήν ξεπέσει ἀπό τόν σκοπό τῆς ἀγάπης, πού εἶναι Αὐτός ὁ ἴδιος ὁ Θεός». Κατά συνέπεια, ὀφείλουμε νά ἐξετάζουμε τή συνείδησή μας μέ κάθε λεπτομέρεια, μήπως μέ δική μας ὑπαιτιότητα δέν συμφιλιωθήκαμε μέ τόν πλησίον ζητώντας του συγνώμη ἤ μή ἀποδεχόμενοι τή συγνώμη του.
Πρέπει ἐδῶ νά σημειωθεῖ ὅτι ἡ συγνώμη ἀποτελεῖ μεγαλεῖο ψυχῆς γιά τόν ἄνθρωπο πού μπορεῖ νά ξεπερνᾶ τόν ἑαυτό του καί νά ταπεινώνεται ζητώντας τή συγχώρηση τοῦ ἀδελφοῦ του. Ἡ δέ συγχώρηση ἔχει μεγάλη σημασία γιά τήν ἀνθρώπινηκοινωνία, ἀφοῦ στήν πραγματικότητα τά ἁμαρτήματα γιά τά ὁποῖα τή ζητᾶμε ἀπό τόν Θεό ἀφοροῦν, τίς περισσότερες φορές, κακά πού ἔχουμε προξενήσει στούς ἀνθρώπους. Πίσω ἀπό τούς ἀνθρώπους πού ἔχουμε βλάψει κρύβεται ὁ Θεός, ἐνῶ πίσω ἀπό τίς ἁμαρτίες πού διαπράττουμε κατά τοῦ Θεοῦ βρίσκεται ὁ πλησίον. Ὁ ἄνθρωπος πού συμπεριφέρεται ἀνάρμοστα στόν Θεό κάνει τό ἴδιο καί στίς σχέσεις του μέ τόν πλησίον. Γι ̓ αὐτό ἡ συγνώμη καί ἡ συγχώρηση πρέπει νά γίνουν τρόπος ζωῆς166.
Ὡστόσο, δίδοντας τήν ἄφεση ἤ ζητώντας τή συγ- χώρηση δέν σημαίνει ὅτι αὐτομάτως ἀπαλλασσόμαστε ἀπό τόν ἐγωισμό μας καί τήν ἐσωτερική ἔπαρση. Διότι, ἐκτός ἀπό τή συγνώμη πού προέρχεται ἐξ ἀγάπης, ὑπάρχει καί ἡ συγνώμη πού προέρχεται ἐξ ἀνάγκης, ἡ ὁποία δέν ἔχει καμιά πνευματική ἀξία.
Κι αὐτό ὄχι μόνο διότι βασίζεται στό ψέμα, στίς ἰσορροπίες, στήν πίεση τῶν συνθηκῶν, στά συμφέροντα καί στίς ἰδιοτέλειες ἤ στίς ἀδιέξοδες καταστάσεις πού δημιουργοῦνται, ἀλλά κυρίως διότι ἡ ἀναγκαστική συγνώμη δέν ὠφελεῖ τόν ἄνθρωπο, δέν τόν χαριτώνει. Ἀντίθετα μάλιστα δημιουργεῖ ἀπωθημένες καταστάσεις μέσα του.
Ὁ ἄνθρωπος πού ζητᾶ συγνώμη, ἐπειδή κατάλαβε τό λάθος του, δέν λαμβάνει μόνο μία ἁπλή συγχώρηση ἀλλά τή χαρά καί τήν εἰρήνη τοῦ Θεοῦ. Κι ὅταν αὐτό συμβαίνει, ὑπάρχει μία γενική ἐσωτερική ἀποκατάσταση πού μεταμορφώνει τή σχέση τοῦ καθενός ἀπό μᾶς μέ τόν Θεό καί τόν πλησίον.
Γιά νά γίνει αὐτό κατανοητό, ἀρκεῖ νά ἀναφερθοῦμε στά ὅσα ὑπογραμμίζει ὁ Ἅγιος Μάξιμος στή διδασκαλία του ἀναφορικά μέ τόν σκοπό πού γίνεται μία πράξη. Γράφει ὁ θεοφόρος πατήρ πώς «σέ ὅ,τι κάνουμε, ζητεῖται ἀπό τόν Θεό ὁ σκοπός γιά τόν ὁποῖο τό κάνουμε, ἄν δηλαδή κάνουμε κάτι γι’ Αὐτόν, ἤ γιά κάτι ἄλλο, ἄν πάσχουμε γιά τόν Χριστό ἤ γιά τή δική μας δόξα. Ὅταν ἐπιθυμοῦμε τό ἀγαθό, δέν πρέπει νά ἔχουμε ὡς ἀπώτερο σκοπό τήν ἀνθρωπαρέσκεια ἀλλά τήν καλλιέργεια τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ. Καί ἀποβλέποντας σ’ Αὐτόν, νά τά κάνουμε ὅλα γι’ Αὐτόν, γιά νά μήν ὑποφέρουμε ἄδικα καί γιά νά μή χάνουμε τόν κόπο μας καί τήν ἀνταμοιβή μας».
Καί καταλήγει συμπερασματικά γιά τό θέμα: «Ὑπάρχουν πολλά φύσει καλά πού κάνουν οἱ ἄνθρωποι, τά ὁποῖα δέν εἶναι καλά γιά κάποια αἰτία, π.χ. ἡ νηστεία, ἡ ἀγρυπνία, ἡ προσευχή, ἡ ψαλμωδία, ἡ φιλοξενία, εἶναι φύσει καλά ἔργα, ἀλλ’ ὅταν γίνονται ἀπό κενοδοξία δέν εἶναι καλά168. Γιά ὅλα ὅσα κάνουμε λοιπόν, ὁ Θεός ἐξετάζει τόν σκοπό γιά τόν ὁποῖο τά κάνουμε»169. Ἔτσι ὁ σκοπός καί τό κίνητρο ἀποτελοῦν καθοριστικό παράγοντα πού πρέπει νά μελετοῦμε γιά κάθε πράξη στήν πνευματική ζωή, ἀκόμη καί γιά κάθε πράξη συγνώμης.
Μέ αὐτά τά δεδομένα ἡ συγνώμη δέν θά πρέπει νά εἶναι φορτωμένη μέ ἀρνητικά συναισθήματα πού διαψεύδουν καί ἀμαυρώνουν τήν πνευματική της ἀλήθεια. Ἡ συγνώμη εἶναι ἀποτέλεσμα μετάνοιας καί ἐσωτερικῆς θλίψης.
Θλίψης ὄχι θανατηφόρας πού πηγάζει ἀπό τήν ἀπελπισία, ἀλλά ζωηφόρας πού προέρχεται ἀπό τήν ἔξοδο ἀπό τόν ἑαυτό μας καί τήν ἐσωτερική ἐλευθερία. Ἡ συγνώμη ἐκφράζει τό μεγαλεῖο τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου πού ἀγωνίζεται νά ὁμοιάσει τοῦ Θεοῦ· δέν εἶναι ἁπλό συναίσθημα ἀλλά κάτι πολύ πιό μεγαλειῶδες καί βαθύ: «μία πολύπλοκη πορεία μεταμόρφωσης πού παιδαγωγεῖ τήν ψυχή στήν προοπτική τοῦ θανάτου καί τῆς ἀναστάσεως ἐν Χριστῶ».
Πάνω στόν σταυρό καί λίγο πρίν ἀφήσει τήν τελευταία του ἀναπνοή, ὁ Χριστός ἦταν ὁ πρῶτος πού ζήτησε συγχώρεση ἀπό τόν Θεό γιά τούς σταυρωτές Του. Αὐτή ἡ πράξη δηλώνει τό μεγαλεῖο τῆς θεϊκῆς καρδιᾶς, ἀλλά παράλληλα εἶναι καί ἕνα μήνυμα πρός ὅλους αὐτούς πού ἐπιθυμοῦν νά ἑνωθοῦν μέ τόν Χριστό. Ἡ συγχώρηση καί ἡ ἀγάπη τοῦ ἐχθροῦ ἀποτελεῖ μαρτυρία τῆς ἐν Χριστῶ ζωῆς.
Πέρα ἀπό κανόνες, διδασκαλίες, ἀρετές, ἐμπειρίες, ἀγῶνες, ἀκόμη καί θαυμαστές καταστάσεις πού μπορεῖ νά ζεῖ κάποιος, ἡ ἀγάπη πρός τόν ἐχθρό συνιστᾶ μιά ὑπέρβαση τοῦ ἑαυτοῦ μας. Ὁ Χριστός, ὅταν οἱ Ἰουδαῖοι ἔλεγαν νά ἀνταποδίδεις τό κακό καί νά διεκδικεῖς τό δίκιο σου, ἔρχεται καί ζητᾶ ἀπό τόν ἄνθρωπο ὄχι ἁπλῶς νά μήν ἀνταποδίδει «ὀφθαλμόν ἀντί ὀφθαλμοῦ» οὔτε ἁπλῶς νά σιωπᾶ καί νά ἀδιαφορεῖ γιά τήν ἀδικία καί τόν ἐχθρό, ἀλλά νά ἀγαπᾶ!
Εἶναι βέβαια δύσκολο νά ἀγαπᾶ κανείς τόν ἐχθρό του. Ὅμως αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ ἀγάπη ἐξαλείφει τήν ἐχθρότητα ὡς κατάσταση ἀλλά καί τό πλῆθος τῶν ἐχθρῶν. Ὁ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ προσεύχεται γιά τούς ἐχθρούς του καί διαπιστώνει ὅτι ἡ ψυχή του γεμίζει εἰρήνη. Ὁ Ἅγιος Σιλουανός ὁ Ἀθωνίτης ἔλεγε ἐν προ- κειμένω: «οἱ πνευματικοί καρποί τῆς ἀγάπης πρός τούς ἐχθρούς εἶναι ἀναρίθμητοι, ἀλλά ὁ σπουδαιότερος εἶναι χωρίς ἀμφιβολία ἡ εἰρήνη.
Ἐάν δέν ἀγαπᾶμε τούς ἐχθρούς μας, ἡ ψυχή μας δέν θά βρίσκει γαλήνη παρά μόνο στιγμιαῖα, ἀλλά ἐάν τούς ἀγαπᾶμε, ἡ εἰρήνη θά κατοικεῖ μέρα νύκτα στήν ψυχή μας».
Τό νά προσεύχεται κάποιος γιά τούς ἐχθρούς του εἶναι στάση ζωῆς πού τοῦ φέρνει χαρά καί εἰρήνη καί τό γεγονός αὐτό μέ τή σειρά του δημιουργεῖ μιά ὄμορφη κατάσταση στήν καρδιά, πού ἐξαφανίζει τήν αἴσθηση τῆς ὕπαρξης τῶν ἐχθρῶν. Ἡ εἰρήνη καί ἡ χαρά δέν ταράζονται καί δέν κλέπτονται ἀπό κανένα, ἄν ἐμεῖς οἱ ἴδιοι δέν τό θελήσουμε καί δέν τό ἐπιτρέψουμε. Ἔτσι, ὅσο κάποιος ἔχει τή χαρά καί τήν εἰρήνη μέσα του, δέν ὑπάρχουν ἐχθροί. Ἀντίθετα, ὅταν δέν προσευχόμαστε γιά τόν ἐχθρό μας ἀλλά καλλιεργοῦμε μέ τούς λογισμούς μας καί τή στάση μας τήν ἐχθρότητα, τότε οἱ ἐχθροί πληθαίνουν καί ἡ ἐχθρότητα κυριαρχεῖ στήν ὕπαρξή μας.
Ὁ ἄνθρωπος πού δέν προσεύχεται καί δέν ἀγαπᾶ βλέπει συνέχεια ἐχθρούς γύρω του, πού συνεχῶς αὐξάνονται, ἐπιβουλεύονται τή θέση του, τή ζωή του, τό μέλλον του καί τήν πορεία του. Δέν ἡσυχάζει, ἐάν δέν κάνει κακό, δέν ἀναπαύεται, ἐάν δέν ἐκδικηθεῖ, ἐάν δέν ἀνταποδώσει τό κακό στόν ἐχθρό του, πού τίς περισσότερες φορές εἶναι φανταστικός καί ὑποτιθέμενος.
Ἄν μελετήσουμε βαθύτερα καί οὐσιαστικότερα τό ζήτημα, θά διαπιστώσουμε ὅτι ὁ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ δέν ἔχει ἐχθρούς, ὄχι ἐπειδή αὐτοί δέν ὑπάρχουν – ὁ μεγαλύτερος καί μόνιμος ἐχθρός εἶναι ὁ διάβολος– ἀλλά διότι ὁ ἴδιος εἶναι τόσο ἐλεύθερος, πού δέν τούς ὑπολογίζει, δέν τούς λαμβάνει ὑπόψη του.
Βέβαια τό ἐρώτημα πού τίθεται ἐδῶ εἶναι: ποιός εἶναι ὁ ἐχθρός. Ἐχθρός δέν εἶναι αὐτός πού περιμένει στή γωνία νά μᾶς σκοτώσει. Τέτοιοι ἐχθροί δέν ὑπάρχουν σήμερα, τουλάχιστον στούς περισσότερους ἀπό μᾶς. Ἐχθροί δημιουργοῦνται κυρίως στή σκέψη μας, ἐξαιτίας τοῦ τρόπου πού ἀντιμετωπίζουμε τούς ἀνθρώπους γύρω μας.
Ἐχθρός γίνεται αὐτός πού μᾶς ἀδικεῖ, αὐτός πού μᾶς κάνει κακό, αὐτός πού μᾶς προσβάλλει, πού μᾶς θίγει, αὐτός πού μᾶς κάνει νά νιώσουμε ἄβολα, αὐτός πού μᾶς ἐνόχλησε μέ τή συμπεριφορά του, αὐτός πού μᾶς πλήγωσε μέ τούς λόγους του, αὐτός πού δέν συμφωνεῖ μαζί μας, αὐτός πού διαφωνεῖ ἔντονα, αὐτός πού ἔχει θέληση καί γνώμη, αὐτός πού ἐμφανῶς μᾶς μισεῖ.
Ἑπομένως, ἐχθρούς ἔχουμε, διότι ἐμεῖς τό ἐπιτρέπουμε στήν καθημερινή μας συναναστροφή μέ τόν πλησίον. «Τό κακό πού μᾶς ἔχει προξενήσει ὁ πλησίον καί παραμένει στή μνήμη μας, ἀποτελεῖ μιά ἀκαθαρσία πού βρίσκεται μέσα μας καί μᾶς δηλητηριάζει συνεχῶς, ἐξαπλώνοντας τή δυσοσμία της στήν ὕπαρξή μας. Ἡ ἐκτυφλωτική λάμψη ἤ τό σκότος πού προέρχεται ἀπό αὐτό τό δηλητήριο, μᾶς τυφλώνει ἐμποδίζοντάς μας νά ἀντικρίσουμε τόν ἄλλο καθαρά. Ἔτσι δέν μποροῦμε νά ἀγαπήσουμε τόν Θεό οὔτε νά ἀγαπηθοῦμε ἀπό τούς ἄλλους».
Ἄν ἐμεῖς ἀντισταθοῦμε στήν ἐσωτερική ἀπόρριψη πού νιώθουμε γιά τόν πλησίον, ἄν καταρρίψουμε κάθε σκέψη μίσους, μνησικακίας, ἐκδικητικότητας γιά ὅλους αὐτούς πού μᾶς ἀδικοῦν καί μᾶς ἐπιβουλεύονται, τότε ἐχθρούς δέν θά ἔχουμε. Κι ἄν κάποιοι προσπαθοῦν νά γίνουν ἐχθροί μας, τό μόνο πού θά καταφέρουν εἶναι νά μᾶς μάθουν τήν τέχνη νά ἀποκτοῦμε εἰρήνη. Γιατί, ὅπως προαναφέρθηκε, ὁ καρπός τῆς ἀγάπης πρός τόν ἐχθρό εἶναι ἡ εἰρήνη τῆς ψυχῆς.
Εἶναι σαφές, λοιπόν, πώς ὅλες οἱ ἀδυναμίες μας, τά πάθη μας καί οἱ ἁμαρτίες μας ὀφείλονται στήν ἔλλειψη τῆς ἀγάπης, ἐνῶ ὅλες οἱ ἀρετές καί τά χαρίσματα μποροῦν νά προέλθουν ἀπό τήν καλλιέργεια τῆς ἀγάπης. Ὅπως σημειώνει ὁ ἱερός πατήρ: «ἄν κάποιος ἀγαπᾶ τόν Θεό, πρόθυμα κάνει ἐκεῖνα πού Τοῦ ἀρέσουν, ἐνῶ ἄν ἀγαπᾶ τή σάρκα, κάνει πρόθυμα ἐκεῖνα πού εὐχαριστοῦν τή σάρκα».
Ὁ διάβολος, ἐπειδή γνωρίζει τήν ἀξία τῆς ἀγάπης πρός τόν Θεό καί πρός τόν πλησίον, μᾶς πιέζει συνεχῶς, ὥστε νά μήν καλλιεργοῦμε τήν ἀγάπη, ἀλλά νά θέτουμε τόν ἑαυτό μας ὡς κέντρο τοῦ κόσμου καί ὡς σημεῖο ἀναφορᾶς, μέ ἀποτέλεσμα νά δημιουργοῦνται ἀλλεπάλληλες συγκρούσεις καί ἔχθρες. Ὅμως ὁ Χριστός ἦταν σαφής, ὅταν εἶπε ὅτι «ὅλος ὁ κόσμος καί οἱ προφῆτες κρέμονται σ’ αὐτό τόν νόμο». «Ἄν λοιπόν, δέν θέλουμε νά ξεπέσουμε ἀπό τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, μήτε τόν ἀδελφό νά ἀφήσουμε νά κοιμηθεῖ στενοχωρημένος, μήτε ἐμεῖς νά κοιμηθοῦμε στενοχωρημένοι ἐναντίον του».
Βέβαια, τό νά συγχωρήσεις κάποιον γιά τά λάθη του καί τίς ἁμαρτίες του εἶναι δύσκολο καί ἀκόμη δυσκολότερο εἶναι τό νά ζητήσεις ὁ ἴδιος συγνώμη μέ ἐπίγνωση καί ταπεινό φρόνημα, ἀναγνωρίζοντας τίς δικές σου ἀδυναμίες. Πολύ σωστά ἔχει ἐπισημανθεῖ πώς «ὅταν οἱ ἄλλοι μᾶς ζητοῦν τή συγχώρηση, μοιάζουν νά βρίσκονται σέ μειονεκτική θέση καί αὐτό ἀγγίζει τήν καρδιά μας καθώς τονώνει τήν ἔπαρσή μας. Ὅμως τό νά ζητᾶμε οἱ ἴδιοι συγχώρηση μᾶς ὑποχρεώνει νά κατέλθουμε ἀπό τό βάθρο τῆς φαινομενικῆς ἀνωτερότητάς μας καί νά ἀναγνωρίσουμε τήν ἐξάρτησή μας ἀπό τούς ἄλλους».
Συνεπῶς, ἀναγνωρίζουμε ὅτι ὁ ἄνθρωπος πρέπει νά ἔχει τόν προσωπικό του αὐτοέλεγχο καί τή δική του αὐτοκριτική. Πρέπει νά μετανοεῖ καθημερινά γιά τίς ἁμαρτίες καί τά λάθη του, γιά τίς λανθασμένες του ἐπιλογές καί γιά τό ὅτι ἐνσυνείδητα ἀπομακρύνεται ἀπό τόν Θεό καί τόν πλησίον. Γιατί, ὅπως τονίστηκε καί πρωτύτερα, δέν γίνεται νά ἀγαπᾶ κάποιος τόν Θεό καί νά μισεῖ τόν πλησίον.
Ὁ ἄνθρωπος ὀφείλει νά μετανοεῖ καί γιά τίς ἀνεπάρκειές του, γιά τίς ἐλλείψεις του, γιά ὅλα αὐτά πού, ἐνῶ θά μποροῦσε νά κάνει, δέν ἔκανε. Θά πρέπει νά μετανοεῖ γι ̓ αὐτό πού εἶναι καί νά κατακρίνει, μέ πνεῦμα ταπείνωσης καί ὄχι ἀπόγνωσης, μόνο τόν κακό του ἑαυτό καί ὄχι τόν πλησίον. Θά πρέπει νά ἐλέγχεται γιά τήν ὅλη του κατάσταση, πού τή διακρίνει μιά μόνιμη τάση πρός τή φθορά καί τήν ἁμαρτία.
Ἐξάλλου ὁ ἴδιος ὁ Χριστός στήν ἐπίγεια παρουσία Του κήρυξε πρῶτα ἀπ ̓ ὅλα τή μετάνοια: «ἀπό τότε ὁ Ἰησοῦς ἤρξατο κηρύσσειν καί λέγειν· μετανοεῖτε· ἤγγικε γάρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν»176.
Ὁ Χριστός μέ τό κήρυγμά Του αὐτό μᾶς κάνει σαφές: ὅτι δέν ἦλθε στή γῆ, γιά νά διδάξει μιά θρησκευτική τεχνική, ἕναν πνευματισμό ἤ ἕναν τύπο γιόγκα, ἀλλά ἦλθε στή γῆ, γιά νά μᾶς μάθει τή μετάνοια καί τήν ἀγάπη πού ἔχει ἄμεση σχέση μέ τό πρόσωπο τοῦ πλησίον. Γι ̓ αὐτό ἡ δύναμη τῆς συγνώμης εἶναι ἀνυπολόγιστη.
