Γράφει ο Λουκάς Α. Παναγιώτου

Ο πεζός ή ο ποιητικός θρησκευτικός στοχασμός είναι γεγονός ότι συνιστά ένα μοναδικό κεφάλαιο και θησαύρισμα του λόγου. Και αναμφισβήτητα ο έντεχνος γενικά λόγος είναι ακένωτος πηγή του θρησκευτικού συναισθήματος.

Αυτή λοιπόν την πηγή, το θησαυροφυλάκιο του έντεχνου λόγου στον 20ο αι. προσέγγισαν και μας παρουσιάζουν, στο βιβλίο τους, ο ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας Αθανάσιος Ε. Καραθανάσης και η Διδάκτωρ Θεολογίας του ΑΠΘ Αναστασία Αθ. Αγγελοπούλου.

Η νέα αυτή συγγραφική κατάθεση φέρει τον τίτλο: Ο θρησκευτικός λυρικός στοχασμός του 20ου αι., και κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη – Ιωάννη Αρχ. Χαρπαντίδη της Θεσσαλονίκης.

Το αξιόλογο αυτό βιβλίο προστίθεται στις παλιότερες ανθολογίες με την ίδια θεματική.

Η πρωτοτυπία του έγκειται στο γεγονός ότι αυτό απλώνεται χρονολογικά και ακόμη ότι οι δυο συγγραφείς του σχολιάζουν τον καθένα ποιητή και πεζογράφο καθιστώντας, έτσι, πιο εύληπτη τη κατανόηση του στοχασμού τους.

Η εν λόγω εργασία, φορτωμένη με αυτούσια κείμενα, συναφή με το θέμα, ή με αποσπάσματα ποιημάτων, έχει περισσότερο εκλαϊκευμένο χαρακτήρα. Σκοπός της είναι να αναδείξει τον ορθόδοξο λυρισμό που εξέφρασαν ποιητές, κυρίως του 20ου αι., εμπνευσμένοι από την Ορθοδοξία της καθ’ ημάς Ανατολής και που παραθεωρήθηκε, κατά την άποψη των συγγραφέων, ως τους καιρούς μας από τους κριτικούς και τους μελετητές της Λογοτεχνίας μας.

Το παρόν μελέτημα αναλύεται σε τέσσερα κεφάλαια και γίνεται λόγος για ογδόντα και πλέον ποιητές και πεζογράφους του 20ου αι., αρχής γενομένης από τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και με τελευταίους, χρονολογικά εννοείται, τον Ιωάννη Μ. Χατζηφώτη και τον Θεσσαλονικιό Νίκο Τέντα, στην μνήμη του οποίου αφιερώνουν το πόνημά τους.

Στην πρώτη περίοδο, η οποία φθάνει μέχρι τους νικηφόρους βαλκανικούς πολέμους, η έμπνευση των ποιητών κυριαρχείται από την Πατρίδα, ως φύση, ιστορία, δημιουργία και η Θρησκεία ως ύμνος στις αξίες της Ορθοδοξίας.

Κατά την εκτίμηση των δύο συγγραφέων η περίοδος αυτή εκπροσωπείται από εννέα λογοτέχνες, από τον Παπαδιαμάντη ως τον Θεόδωρο Βελλιανίτη.
Ακολουθεί η περίοδος του Μεσοπολέμου, που φθάνει ως τον Δεύτερο Μεγάλο Πόλεμο με τις άμεσες προεκτάσεις του, ως το 1949.

Είναι η περίοδος που εμφανίζονται ποικίλα ρεύματα, όπως ο καπιταλισμός, ο υλισμός, ο αθεϊσμός και η ένθερμη αντίδραση του ένθεου λόγου, που την εκφράζαν λαμπροί στοχαστές, όπως είναι ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Φώτης Κόντογλου, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης και άλλοι, ένα σύνολο, που, κατά τους συγγραφείς, ανέρχεται στους είκοσι οκτώ περίπου, ανάμεσα στους οποίους και πέντε κυρίες.

Δεν λείπουν και περιπτώσεις (Κώστας Βάρναλης, Τάσος Λειβαδίτης, Ναπολέων Λαπαθιώτης), που, μολονότι επηρεασμένοι από ρεύματα ξένα προς την Ορθοδοξία, ξαφνικά στην πορεία τους, την ανακαλύπτουν και την αποζητούν.

Η Τρίτη περίοδος, ενδιαφέρουσα κατά πάντα διότι καθώς σημαδεύεται από γεγονότα δραματικά (Β΄ Μεγάλος Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος), επηρεάζει τους δημιουργούς, αλλά ταυτόχρονα είναι οι ίδιοι που ελπίζουν και οραματίζονται ένα ελπιδοφόρο μέλλον για την Πατρίδα.

Κατά τους δύο συγγραφείς είναι περίπου τριάντα επτά οι λογοτέχνες της περιόδου αυτής.

Ξεχωρίζουν, ασφαλώς, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Παντελής Πρεβελάκης, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ιδιαιτέρως δε για τον ορθόδοξο και πατριωτικό στοχασμό τους ο Παντελής Β. Πάσχος και ο Νίκος Τέντας.

Ο αναγνώστης στέκεται με θαυμασμό στις συζητήσεις μεταξύ του μακαριστού Ιακώβου π. Αμερικής και του φιλοσόφου Κωνσταντίνου Τσάτσου.

Πρόκειται, εν κατακλείδι, για ένα χρηστικό βιβλίο, που μπορεί να είναι ωφέλιμο στους εκπαιδευτικούς, στους ανήσυχους αναγνώστες, στους φιλοσόφους και σ’ εκείνους που αγαπούν την λογοτεχνία, την ποίηση και αναζητούν μέσα απ’ αυτές αρχές και αξίες της Πατρίδας και της Ορθοδοξίας, πέρα και μακριά από κάθε είδους φανατισμούς και προκαταλήψεις.