Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός Παπανδρέου

Λάμπρου Κ. Σκόντζου στην Romfea.gr
Θεολόγου - Καθηγητού

(Αναφορά στις ανεκτίμητες υπηρεσίες της Εκκλησίας μας στον Αγώνα του Έθνους κατά τον Πόλεμο του 1940, την Κατοχή και την Αντίσταση)

Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί μία από τις ενδοξότερες σελίδες της ελληνικής ιστορίας.

Με το ηρωικό «Όχι», ο ελληνικός λαός ύψωσε το ανάστημά του απέναντι στον φασισμό και αγωνίστηκε για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την εθνική ανεξαρτησία.

Στον δύσκολο αυτό αγώνα, η Ορθόδοξη Εκκλησία στάθηκε αδιάκοπα στο πλευρό του λαού, προσφέροντας πνευματική, ηθική και υλική στήριξη.

Όπως έκανε πάντα στις δύσκολες ιστορικές περιόδους του Γένους μας, παρά το γεγονός ότι υπάρχουν και εκείνοι, ευτυχώς ελάχιστοι, που πασχίζουν να αμφισβητήσουν την διαχρονική σωτήρια προσφορά της προς το Έθνος και το λαό μας.

Η ιστορική μνήμη τους διαψεύδει πανηγυρικά, όπως αυτή της νεώτερης ιστορίας μας. 

Κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου, πολλοί κληρικοί βρέθηκαν κοντά στους στρατιώτες της πρώτης γραμμής.

Με την παρουσία τους εμψύχωναν τους μαχητές, τελούσαν θρησκευτικές ακολουθίες και ενίσχυαν το φρόνημά τους στις δύσκολες στιγμές των μαχών στα βουνά της Πίνδου και της Βόρειας Ηπείρου.

Η Εκκλησία συνέβαλε επίσης στη συγκέντρωση τροφίμων, ρουχισμού και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης για τους στρατευμένους και τις οικογένειές τους.

1. Η αντιστασιακή στάση της Εκκλησίας

Μετά την κατάρρευση του μετώπου, την εισβολή των δυνάμεων του «Άξονα» στην χώρα μας, στην Κατοχή και την Αντίσταση, η Ορθόδοξη Εκκλησία έδωσε το μεγάλο παρόν, αναπτύσσοντας σημαντική αντιστασιακή δράση. 

Εμβληματικές μορφές υπήρξαν οι Αρχιεπίσκοποι Χρύσανθος και Δαμασκηνός, οι οποίοι, ως αληθινοί χριστιανοί και πατριώτες, με το θάρρος και την ακλόνητη πίστη τους και την φιλοπατρία τους, υπερασπίστηκαν την αξιοπρέπεια του ελληνικού λαού απέναντι στους κατακτητές, δίνοντας το παράδειγμα της αντίστασης στον υπόδουλο λαό. 

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος, κατά την εισβολή των Γερμανών, υπήρξε από τους πρώτους που αντιστάθηκαν θεσμικά στο κατοχικό καθεστώς.

Στις 27 Απριλίου 1941, ημέρα εισόδου των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα κλήθηκε από την Επιτροπή Παραδόσεως της πόλεως να μεταβεί στο σημείο υποδοχής των κατακτητών.

Εκείνος αρνήθηκε κατηγορηματικά, δηλώνοντας: «Το έργον του Αρχιεπισκόπου είναι να θέτη την υπογραφήν του κάτω από πράξεις ελευθερίας και όχι κάτω από πράξεις δουλείας. Οι Έλληνες ιεράρχες δεν παραδίδουν τας πόλεις εις τον εχθρόν. Το καθήκον μου με καλεί να παραμείνω πλησίον του ποιμνίου μου»!

Όταν οι γερμανικές αρχές του ζήτησαν να τελέσει επίσημη δοξολογία στον Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών για τον εορτασμό της κατάληψης της πόλης, ο Χρύσανθος απάντησε: «Δοξολογία δεν έχει θέσιν διά την υποδούλωσιν της Πατρίδος μας. Η ώρα αυτή είναι ώρα προσευχής και δακρύων και όχι δοξολογίας»!

Όταν, στις 30 Απριλίου 1941, ο στρατηγός Γεώργιος Τσολάκογλου σχημάτισε την πρώτη δωσίλογη κυβέρνηση, κλήθηκε στα ανάκτορα για να την ορκίσει.

Εκείνος αρνήθηκε με σθένος, τονίζοντας ότι δεν μπορεί να ορκίσει μια κυβέρνηση που επιβλήθηκε από τον εχθρό, ενώ η νόμιμη κυβέρνηση της χώρας βρισκόταν ακόμη σε ελληνικό έδαφος (στην Κρήτη).

Η ανυποχώρητη στάση του προκάλεσε την άμεση αντίδραση των Γερμανών και των συνεργατών τους.

Στις 17 Ιουνίου 1941, με συντακτική πράξη της κυβέρνησης Τσολάκογλου, ο Χρύσανθος παύτηκε από τον αρχιεπισκοπικό θρόνο και αποσύρθηκε ιδιωτεύοντας και συγγράφοντας.

Απεβίωσε στην Αθήνα στις 28 Σεπτεμβρίου 1949 σε ηλικία 68 ετών.

Ο διάδοχός του Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός (Παπανδρέου) ανέπτυξε πολύπλευρη δράση υπέρ του δοκιμαζόμενου λαού.

Οργάνωσε, όπως θα δούμε, συσσίτια και δίκτυα αλληλεγγύης, αλλά παρενέβη επανειλημμένα και προς τις κατοχικές αρχές για τη διάσωση αθώων πολιτών και ύψωσε τη φωνή του ενάντια στις διώξεις και τις αυθαιρεσίες. 

 Αποδεικνυόμενος αληθινός εθνάρχης κατά την δύσκολη εκείνη περίοδο, με θάρρος, αυταπάρνηση και αποφασιστικότητα, υπερασπίστηκε τα δικαιώματα των Ελλήνων πολιτών, καταδίκασε τις διώξεις και ανέλαβε πρωτοβουλίες για την προστασία των αδυνάτων.

Το παράδειγμά του ανέδειξε τον ανθρωπιστικό και εθνικό ρόλο της Εκκλησίας σε μια από τις πιο δύσκολες περιόδους της νεότερης ιστορίας μας.

Με υπέρμετρο ηρωισμό υπερασπίστηκε τους κατατρεγμένους, αποδεικνύοντας ότι η Εκκλησία δεν στέκεται ουδέτερη μπροστά στην αδικία, αλλά γίνεται ασπίδα προστασίας του ανθρώπου. 

Ένα εξαίρετο κεφάλαιο αποτελεί η μέριμνά του για τη διάσωση των Ιουδαίων στο θρήσκευμα Ελλήνων πολιτών και των Ρομά, οι οποίοι από το 1943 άρχισαν μαζικά να οδηγούνται σε στρατόπεδα εξολόθρευσης, είναι από τις μεγαλύτερες στιγμές του και για τη δράση του αυτή τιμήθηκε αργότερα από την Ισραηλιτική κοινότητα.

Κατ’ εντολή του εκδίδονταν πιστοποιητικά βαπτίσεως για τους Εβραίους ώστε να εμφανίζονται ως Χριστιανοί και να αποφεύγεται η σύλληψη και απέλασή τους.

Επανειλημμένα διαμαρτυρήθηκε στους Γερμανούς ανώτερους διοικητές για τη συνεχιζόμενη πρακτική της δολοφονίας Εβραίων. 

Αναφέρεται ότι όταν ο Δαμασκηνός, την 23η Μαρτίου 1943, απέστειλε έγγραφη διαμαρτυρία, υπερασπιζόμενος τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης, απειλήθηκε από τον στρατηγό Στρόοπ με τουφεκισμό.

Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός απάντησε στην απειλή του Στρόοπ: «Οι Ιεράρχες της Ελλάδος, στρατηγέ Στρόοπ, δεν τουφεκίζονται, απαγχονίζονται. Σας παρακαλώ να σεβασθήτε αυτήν την παράδοσιν»! 

Για τη δράση του αυτή και τη συμβολή του στη διάσωση εκατοντάδων Ελλήνων Εβραίων τιμήθηκε από το ίδρυμα «Γιαντ Βασσέμ» με τον τίτλο του «Δίκαιου των Εθνών».

Όταν οι δυνάμεις κατοχής αποφάσισαν να εκτελέσουν 50 Έλληνες ως αντίποινα για σαμποτάζ, ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός μετέβη αυτοπροσώπως στο γραφείο του ανώτατου Γερμανού στρατιωτικού διοικητή, ο οποίος όμως αρνήθηκε να τον δεχθεί.

Παρά την άρνησή του, ο Αρχιεπίσκοπος έμεινε στο κτίριο αναμένοντάς τον σε ακρόαση.

Τελικά, αφού τον δέχτηκε και μετά από θυελλώδη  συζήτηση, ο διοικητής ανακάλεσε την απόφαση εκτέλεσης.

Η όλη του πρακτική εξοργίζει τους κατακτητές και τον θέτουν σε κατ’ οίκον περιορισμό τον Μάιο του 1944, ενώ γίνονται και σκέψεις για μεταγωγή του σε στρατόπεδο της Γερμανίας.

Ο ηρωικός και πατριώτης Δαμασκηνός υπήρξε επίσης ο ιθύνων νους της μαζικής απεργίας της 7ης Σεπτεμβρίου 1942, η οποίας είχε ως αποτέλεσμα να μην αποσταλεί κανένας Έλληνας επίστρατος στο ρωσικό μέτωπο κατά τη στρατιωτική «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσσα».

Με την θαρραλέα αυτή πράξη του διέσωσε χιλιάδες Έλληνες πολίτες από βέβαιο θάνατο στον μεγάλο πόλεμο του «ανατολικού μετώπου», όπου ηττήθηκε η Γερμανία. 

Αντιτάχθηκε ακόμα και στην απόφαση της Γερμανίας (Φεβρουάριος – Μάρτιος 1943), να κάνει πολιτική επιστράτευση Ελλήνων, με σκοπό να εργαστούν στη Γερμανία.

Απαίτησε με ηρωισμό και επιμονή από τον Γερμανό πληρεξούσιο,  να ανακληθεί η απόφαση πολιτικής επιστράτευσης, προειδοποιώντας τον: «… εγώ ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, θα πω να σημάνουν τα σήμαντρα της πανελληνίου εξεγέρσεως και μαζί με τις γενικές απεργίες, θα φέρω με όλους τους πολιτικώς στρατευσίμους ένοπλα τα βήματά μου προς τα ελεύθερα ελληνικά βουνά»!

Και με αυτή την πράξη του διέσωσε χιλιάδες πολίτες, διότι η μεταφορά τους στην Γερμανία θα σήμαινε και τον θάνατό τους. 

Παράλληλα και άλλοι Μητροπολίτες (Ζακύνθου Χρυσόστομος, Θεσσαλονίκης Γεννάδιος, Δημητριάδος Ιωακείμ, κ.α.), κατόρθωσαν να διασώσουν χιλιάδες καταδιωκόμενους Εβραίους, προτάσσοντας στους κατακτητές τον εαυτό τους για σύλληψη!

2. Η διάσωση από την πείνα

Η προσφορά της Εκκλησίας αναδείχθηκε ακόμη περισσότερο κατά τη σκοτεινή περίοδο της γερμανικής Κατοχής.

Ο ελληνικός λαός βρέθηκε αντιμέτωπος με την πείνα, τις στερήσεις και τις διώξεις και βρήκε πολύτιμο και σωτήριο στήριγμα στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Οι ενορίες και τα μοναστήρια μετατράπηκαν σε κέντρα αλληλεγγύης, όπου χιλιάδες άνθρωποι έβρισκαν  καταφύγιο, ένα πιάτο φαγητό, περίθαλψη και παρηγοριά.

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην αντιμετώπιση του μεγάλου λιμού του χειμώνα 1941-1942, μιας από τις τραγικότερες δοκιμασίες που γνώρισε ο ελληνικός λαός.

Η πείνα θέριζε καθημερινά χιλιάδες ανθρώπους, κυρίως στην Αθήνα και τον Πειραιά, καθώς οι κατοχικές δυνάμεις είχαν επιβάλει αυστηρό έλεγχο των τροφίμων και η οικονομία είχε καταρρεύσει.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η Εκκλησία της Ελλάδος, με πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, ανέπτυξε ένα ευρύ δίκτυο κοινωνικής αλληλεγγύης.

Τον Νοέμβριο του 1941 ιδρύθηκε ο Εθνικός Οργανισμός Χριστιανικής Αλληλεγγύης (ΕΟΧΑ), με κέντρο δράσης τις ενορίες όλης της χώρας, με σκοπό τη διανομή επισιτιστικής βοήθειας και την οργάνωση καθημερινών συσσιτίων.

Η δράση του μεγάλου ιεράρχη χαρακτηρίζεται από τολμηρές πρωτοβουλίες και αγωνιώδες ποιμαντικό ενδιαφέρον για τον χειμαζόμενο ελληνικό λαό.

Ενόψει του επαπειλούμενου λιμού, καταβάλει προσπάθειες για την αξιοποίηση δύο ανεκτέλεστων, λόγω του πολέμου, συμβάσεων που είχε συνάψει η κυβέρνηση Μεταξά με άλλα κράτη, την αγορά, δηλαδή, 370.000 τόνων σταριού από την Αυστραλία και την πίστωση της Τουρκίας με 600.000 τουρκικές λίρες για αγορά τροφίμων.

Οι προσπάθειές του, όμως, προσκρούουν στην άρνηση της Μεγάλης Βρετανίας να επιτρέψει τον ανεφοδιασμό της κατεχόμενης Ελλάδος εξ αιτίας των πολεμικών συγκρούσεων, ενώ η σύμβαση με την Τουρκία επιφέρει ποσότητα τροφίμων, που καλύπτει ελάχιστα τις ανάγκες επισιτισμού.

Τις σωτήριες πρωτοβουλίες του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού μιμούνται και άλλοι εκκλησιαστικοί φορείς.

Οι ναοί, τα μοναστήρια και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα μετατράπηκαν σε χώρους περίθαλψης και σίτισης.

Εθελοντές κληρικοί και λαϊκοί συγκέντρωναν τρόφιμα, μοίραζαν ψωμί, ρούχα και φάρμακα, ενώ ιδιαίτερη μέριμνα δόθηκε στα ορφανά παιδιά, στους ηλικιωμένους και στους ασθενείς.

Μέσω των συσσιτίων διασώθηκαν χιλιάδες συνάνθρωποί μας από τον θάνατο και διατηρήθηκε ζωντανό το αίσθημα της αλληλεγγύης και της ελπίδας σε μια εποχή γενικευμένης εξαθλίωσης. 

Η δράση αυτή βεβαίως δεν περιορίστηκε μόνο στην παροχή τροφής.

Η Εκκλησία φρόντισε να στηρίξει ψυχολογικά και πνευματικά τον λαό, υπενθυμίζοντας ότι, ακόμη και μέσα στις πιο δύσκολες στιγμές της Κατοχής, η ανθρωπιά, η πίστη και η ενότητα μπορούσαν να νικήσουν την απόγνωση και δίνοντας την ελπίδα ότι μετά την μεγάλη δοκιμασία θα έρθει η λύτρωση! 

3. Η συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση

Παράλληλα με την ανθρωπιστική της προσφορά η Ορθόδοξη Εκκλησία έδωσε το παρόν και στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα του Έθνους.

Πλήθος κληρικών και μοναχών συμμετείχε ενεργά στις διάφορες δραστηριότητές του.

Πολλοί έκρυβαν αγωνιστές της Αντίστασης, φυγάδευαν καταδιωκόμενους, μετέφεραν πληροφορίες και πρόσφεραν καταφύγιο σε Μονές και Ενορίες. 

Η δράση αυτή προκάλεσε τη σκληρή αντίδραση των κατακτητών. Αρκετοί ιερείς, μοναχοί και μοναχές συνελήφθησαν, βασανίστηκαν ή εκτελέστηκαν από τις γερμανικές, ιταλικές και βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής, πληρώνοντας με τη ζωή τους την αφοσίωσή τους στην πατρίδα και την ελευθερία.

Επίσης πυρπολήθηκε ένα μεγάλο πλήθος Ναών και Μονών ως αντίποινα για την αντιστασιακή δράση τους. 

Το αίμα αυτών των κληρικών και μοναχών ενώθηκε με το αίμα των αγωνιστών του Έθνους, αποδεικνύοντας ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία υπήρξε όχι μόνο πνευματικός καθοδηγητής αλλά και ζωντανό κύτταρο της εθνικής αντίστασης.

Οι θυσίες τους παραμένουν μέχρι σήμερα φωτεινά παραδείγματα πίστης, αυταπάρνησης και ανιδιοτελούς αγάπης προς τον άνθρωπο και την πατρίδα.

Συμπέρασμα

Η Ορθόδοξη Εκκλησία μας απέδειξε και κατά την δύσκολη εκείνη ιστορική συγκυρία, τον μακραίωνο εθναρχικό Της ρόλο για το Έθνος μας.

Η συμβολή της κατά τον πόλεμο, την Κατοχή και την Αντίσταση υπήρξε πραγματικά σωτήρια για το δοκιμαζόμενο λαό μας, ο οποίος της χρωστά κυριολεκτικά της επιβίωσή του!

Μια αναμφισβήτητη αλήθεια και έναν ισχυρό κόλαφο σε όσους κακεντρεχείς ή ανιστόρητους θέλουν να αρνούνται αυτή την αυταπόδεικτη πραγματικότητα! 

Αλλά η προσφορά της, πέρα από την πολύτιμη υλική βοήθειά της, έγκειται και στην πνευματική της στήριξη.

Πάνω απ’ όλα διατήρησε ζωντανή την ελπίδα, την πίστη και την ενότητα του ελληνικού λαού.

Σε μια εποχή φόβου και αβεβαιότητας, υπήρξε πηγή δύναμης και στήριγμα για χιλιάδες ανθρώπους που αγωνίζονταν καθημερινά για την επιβίωσή τους.

Σήμερα, τιμώντας την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, αποδίδουμε φόρο τιμής όχι μόνο στους ήρωες του μετώπου, αλλά και σε όλους εκείνους που, μέσα από την προσφορά, την αλληλεγγύη και την αυτοθυσία, κράτησαν αναμμένη τη φλόγα της ελευθερίας. 

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, με το έργο και τη δράση της, κατέχει δικαιωματικά μια ξεχωριστή θέση στην ιστορική μνήμη του Έθνους μας, υπενθυμίζοντας ότι στις μεγάλες δοκιμασίες η πίστη, η ενότητα και η αγάπη προς τον συνάνθρωπο αποτελούν πολύτιμες δυνάμεις για την υπέρβαση κάθε δυσκολίας.

Ότι η Ορθοδοξία μας είναι η αέναη τροφός του Γένους μας, δίνοντάς μας την βεβαιότητα και την ελπίδα πως και στο μέλλον, αν απαιτηθεί, θα κάμει και πάλι το χρέος της, όπως το κάνει στην μακραίωνη ιστορική της πορεία! 

Με την οφειλόμενη έκφραση τιμής προς τους συντελεστές της Εθνικής μας Εποποιίας του 1940- 1944, ας εκφράσουμε και την ευγνωμοσύνη μας προς την Μητέρα μας Εκκλησία και στους αοίδιμους εκκλησιαστικούς παράγοντες της δύσκολης εκείνης περιόδου, για τις ανεκτίμητες υπηρεσίες τους στην Πατρίδα μας και τον δοκιμαζόμενο λαό μας!

Ας είναι αιώνια η μνήμη τους!