Γράφει ο Παναγιώτης Ἰ. Μπούμης στην Romfea.gr
Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Αἰτία τοῦ παρόντος ἄρθρου εἶναι ἡ διαφωνία ἀνάμεσα στούς θεολόγους καί τούς θεολογοῦντες περί τό θέμα τῆς γεννήσεως τοῦ Θεοῦ Λόγου (Υἱοῦ) ἐκ τῆς οὐσίας ἤ ἐκ τοῦ προσώπου τοῦ Πατρός.

Λέμε - ὁμολογοῦμε στό Σύμβολο τῆς Πίστεως: «Καί εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν τόν Υἱόν τοῦ Θεοῦ τόν μονογενῆ, τόν ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα».

Κατά πρῶτον: Ἐνῶ λέει (λέμε) «τόν Υἱόν τοῦ Θεοῦ» στή συνέχεια προσδιορίζει «τόν ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα».

Μήπως μέ αὐτόν τόν τρόπο τό μέν πρῶτο δηλώνει ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ, ἤ ἐκ τῆς οὐσίας τῆς θεότητος, τό δέ δεύτερο μέ τήν προσθήκη «ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα» θέλει νά εἰσαγάγει εἰδικῶς καί τό πρόσωπο τοῦ Πατρός στό γεγονός τῆς γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ;

Ἔτσι ἔχουμε δύο παράγοντες στή γέννηση τοῦ Υἱοῦ, οὐσία καί πρόσωπο τοῦ Πατρός.

Ἀλλιῶς, τί λόγο θά εἶχε ἡ προσθήκη τῆς δεύτερης φράσεως «τόν ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα»;

Ὁ Πατήρ εἶναι πρόσωπο. Ἐάν ἐπρόκειτο μόνο περί τῆς οὐσίας δέν ἔφθανε ἡ πρώτη φράση «τόν Υἱόν τοῦ Θεοῦ»;

Στή συνέχεια διατηροῦμε τήν προσοχή μας στή δεύτερη πρόταση «τόν ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα».

Καί ἐντείνουμε τήν προσοχή μας σ' αὐτήν τήν ἔκφραση, γιατί ἄλλοι τονίζουν ὅτι ὁ Υἱός γεννᾶται ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός καί ἄλλοι προβάλλουν ὅτι γεννᾶται (ἐκ) ἀπό τό πρόσωπο τοῦ Πατρός.

Ἔτσι δίνεται ἀφορμή νά προκαλεῖται διαφωνία καί διαίρεση στό πλήρωμα τῆς Ἐκκλησίας. Καί ὅμως θά ἦταν δυνατόν νά βρεθεῖ ἕνας κοινός τόπος νά ἀποφευχθεῖ ἡ διάσταση καί νά συμφωνήσουν οἱ δύο πλευρές.

Ἀλλά προηγουμένως ἐπιβάλλεται μία συμφωνία στή χρησιμοποίηση τῆς προθέσεως ἐκ καί ὄχι τῆς προθέσεως ἀπό. Πρέπει νά λέμε ἐκ τῆς οὐσίας ἤ ἐκ τοῦ προσώπου καί ὄχι ἀπό τήν οὐσία ἤ ἀπό τό πρόσωπο.

Καί αὐτό γιατί ἡ πρόθεση ἐκ σημαίνει τήν ἄμεση προέλευση, τήν ἐκ μέρους προέλευση ἑνός ἀπό ἄλλον, ἐνῶ ἡ πρόθεση ἀπό σημαίνει τήν ἔμμεση προέλευση ἑνός ἀπό τόν ἄλλον, ὅτι δηλ. παρεμβάλλεται μεταξύ τοῦ ἑνός καί τοῦ ἄλλου καί κάτι ἄλλο ἤ κάποιος ἄλλος.

Αὐτά βέβαια στήν ἀρχαιοελληνική. Καί ἐδῶ, ἐπί τοῦ προκειμένου, ἡ ἀπό θά σήμαινε ὅτι στή γέννηση τοῦ Υἱοῦ ἀπό τόν Πατέρα παρεμβάλλεται καί κάτι ἄλλο ἤ κάποιος ἄλλος.

Καί κατ' ἐπέκταση στήν ἔκφραση «γεννᾶται ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός» σημαίνει ὅτι γεννᾶται ἀμέσως, ἐκ μέρους τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός χωρίς νά παρεμβάλλεται καί κάποια ἄλλη οὐσία, κάποιο ἄλλο εἶναι, στή γέννηση τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ἀπό τήν οὐσία τοῦ Πατρός.

Τά ἀνάλογα ἰσχύουν καί γιά τή γέννηση τοῦ προσώπου τοῦ Υἱοῦ ἀπό τό πρόσωπο τοῦ Πατρός.

Πρέπει νά λέμε γεννᾶται ἐκ τοῦ προσώπου (ἐκ τῆς ὑποστάσεως) τοῦ Πατρός, ἐκ μέρους τοῦ προσώπου τοῦ Πατρός.

Βλέπουμε τά πλεονεκτήματα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσας! Αὐτή ἡ διάκριση μεταξύ τῶν προθέσεων ἐκ καί ἀπό στά νεοελληνικά δέν ὑπάρχει.

Τά ἴδια ἰσχύουν καί γιά τό θέμα τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐκ (ἐκ μέρους) τοῦ Πατρός, ὅπως ἔχουμε γράψει σέ προηγούμενες μελέτες καί ἄρθρα.

Ἄμα θά ποῦμε ἐκπορεύεται ἀπό τόν Πατέρα, δηλ. ἔχουμε ἔμμεση ἐκπόρευση, εὔκολα ὁδηγούμαστε νά θεωρήσουμε ὅτι ἐκπορεύεται καί ἀπό τόν Υἱό πού παρεμβάλλεται στό Σύμβολο τῆς Πίστεως μεταξύ Πατρός καί Ἁγίου Πνεύματος. Ἔτσι φθάσαμε (φθάσανε) στό Filioque.

Ἐπανερχόμαστε στή συμφωνία τῶν δύο πλευρῶν ὅτι ὁ Υἱός γεννᾶται καί ἐκ μέρους τῆς οὐσίας καί ἐκ μέρους τοῦ προσώπου (ὑποστάσεως) τοῦ Πατρός.

Ἄλλωστε καί τό Σύμβολο τῆς Πίστεως λέει «ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα» γενικῶς καί ὄχι ἐκ τῆς οὐσίας ἤ ἐκ τοῦ προσώπου τοῦ Πατρός γεννηθέντα.

Ἄν ἔπρεπε νά γίνεται διάκριση ὅτι γεννᾶται μόνο ἀπό τό ἕνα ἤ ἀπό τό ἄλλο, δέν θά τό πρόσθεταν οἱ Πατέρες τῆς Συνόδου φωτιζόμενοι ἀπό τό Ἅγιο Πνεῦμα;

Δέν κάνουν διάκριση μεταξύ οὐσίας καί προσώπου. Ἔτσι ἀφήνουν περιθώριο καί γιά τή συμμετοχή στή γέννηση τοῦ Υἱοῦ καί στά δύο αὐτά, τ.ἔ. πρόσωπο καί οὐσία τοῦ Πατρός.

Θά μπορούσαμε νά προβοῦμε καί στήν ἑξῆς διατύπωση: Ὅτι ὁ Υἱός γεννᾶται ἀπό («ἐκ») τήν οὐσία πού ἀναφέρεται συγκεκριμένα στό πρόσωπο τοῦ Πατρός. Οἱ δύο αὐτοί παράγοντες συμβαδίζουν καί συνυπάρχουν.

Ἐπίσης ἄλλη παρεμφερής διατύπωση εἶναι καί ἡ ἑξῆς, παίρνοντας ἀφορμή καί ἀπό τά ἀνθρώπινα: Ὅτι τό πρόσωπο εἶναι μορφή ἤ τρόπος ὑπάρξεως τῆς οὐσίας.

Δέν ὑπάρχει οὐσία χωρίς πρόσωπο οὔτε πρόσωπο χωρίς οὐσία στά λογικά ὄντα.

Ἀλλά καί ἡ ἄλλη σχετική φράση τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως περί τῆς γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ στά αὐτά συμπεράσματα μᾶς ὁδηγεῖ.

Λέει αὐτή: «Θεόν ἀληθινόν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα ὁμοούσιον τῷ Πατρί». Αὐτή εἶναι μία εὔσχημος διατύπωση πού φανερώνει: 1) Ὅτι δέν περιορίζει τή γέννηση τοῦ Υἱοῦ ἐκ μόνης τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, 2) Πλήν ὅμως μᾶς ἀποκαλύπτει συγχρόνως ὅτι ὁ Υἱός εἶναι ὁμοούσιος τῷ Πατρί. Ἔτσι ἔχουμε δύο φορές ἀναφορά στή γέννηση τοῦ Υἱοῦ χωρίς νά λέει ὅτι γεννήθηκε ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός μόνον. Δέν ἀποκλείει τό πρόσωπο. Θέλει ὅμως νά τονίσει τό ὁμοούσιο μέ τόν Πατέρα καί δέν θέλει νά ὁρίσει ὅτι ἐγεννήθη μόνον (ἀπό τήν) ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός καί ὄχι καί ἐκ τοῦ προσώπου. Ἔτσι ἀποφεύγεται νά λεχθεῖ εὐθέως ὅτι ἐγεννήθη μόνον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός καί νά ἀποκλείσει τό πρόσωπο. Θά μποροῦσε δηλ. νά προτείνει «τόν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός γεννηθέντα».

Τό σπουδαῖο εἶναι ὅτι αὐτό τό φαινόμενο τῆς μή ρητῆς ἀναφορᾶς στό Σύμβολο τῆς Πίστεως ἀμέσως συνδεδεμένων γεννήσεως καί οὐσίας παρ' ὅλο ὅτι στίς ἐργασίες τῆς Α΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου μετεῖχε καί ὁ Μέγας Ἀθανάσιος μέ ἰδιαίτερο μάλιστα ρόλο, δημιουργεῖ καί ἐνισχύει τίς ἀνωτέρω ἐντυπώσεις.

Αὐτό δηλ. σημαίνει: α) Ὅτι οἱ Πατέρες τῆς Συνόδου φωτιζόμενοι μέ τό Ἅγιο Πνεῦμα αὐτές τίς διακρίσεις δέν τίς θεωροῦσαν ὡς βασικό θέμα – δόγμα γιά τή σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου. β) Ἴσως ἀκόμη οἱ Πατέρες δέν συμφωνοῦσαν τουλάχιστον ὅλοι γιά τό χωρισμό οὐσίας καί προσώπου. γ) Πιθανῶς καί ὁ Μέγας Ἀθανάσιος δέν τό ἐπρόβαλε μέ σθένος ὡς νά τό εἶχε καί ὁ ἴδιος ὑπό συζήτηση.

Καί ἀναφερόμαστε στόν ἅγιο Ἀθανάσιο, γιατί αὐτός ἦταν ὁ κατ' ἐξοχήν ἐκπρόσωπος τοῦ ὁμοουσίου Πατρός καί Υἱοῦ καί θά ἔπρεπε νά περιλάβει στό Σύμβολο τῆς Α΄ Οἰκουμ. Συνόδου τή γέννηση ἐκ τῆς οὐσίας.

Τό ἀκόμη ὅμως πιό σπουδαῖο καί ἐντυπωσιακό εἶναι ὅτι στό Ἀθανασιανό Σύμβολο δέν ἀναφέρεται τίποτε περί γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Καί αὐτό ἐνισχύει τίς ἀνωτέρω ἐκδοχές.

Καί ἐπαναλαμβάνουμε: Ἀναφερόμαστε στόν ἅγιο Ἀθανάσιο καί τό ὁμώνυμο Σύμβολό του, γιατί αὐτός ἦταν κατ' ἐξοχήν ὑπέρμαχος τοῦ ὅτι ὁ Υἱός ἦταν γέννημα τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Παραθέτουμε ἐνδεικτικῶς δύο χωρία: «Ὁ Λόγος δέν εἶναι κτίσμα ἀλλά γέννημα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός» (Περί τῶν ἐν Ἀριμίνῳ καί Σελευκείᾳ Συνόδων, 45).

«Ὁ μέν Υἱός εἶναι γνήσιον γέννημα τῆς οὐσίας, πάντα δέ τά ὄντα δημιουργήματα τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ» (Περί τῶν ἐν Ἀριμίνῳ . . . , 35).

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Ἄρα στή γέννηση τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρός ἡ οὐσία δέν ἀποκλείει τό πρόσωπο οὔτε τό πρόσωπο τήν οὐσία.

Μέ τήν πρόταση «ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθέντα» δηλ. μέ τήν περιεκτική ἔκφραση «ἐκ τοῦ Πατρός» συνυπάρχουν καί συνυπονοοῦνται καί οἱ δύο αὐτοί ὑπάρχοντες παράγοντες.

Δέν ἦταν ἀνάγκη νά γίνεται αὐτή ἡ σχολαστική διάκριση ὅσον ἀφορᾶ στή σωτηρία τῶν πιστῶν κατά τήν ὁμολογία τῆς πίστεως.

Μυστήριο τό δόγμα τῆς Ἁγίας Τριάδος.

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Ἐπί τῶν λογικῶν ὄντων οἱ ὅροι Ὑπόσταση – Πρόσωπο εἶναι συνώνυμοι;

Τί εἶναι καλλίτερο νά λέμε ἰδίως περί τῆς Ἁγίας Τριάδος: Πρόσωπα ἤ ὑποστάσεις; Μήπως εἶναι καλλίτερο νά λέμε ἡ ὑπόσταση τοῦ Πατρός ἀντί τό πρόσωπο τοῦ Πατρός;

Ἐπίσης καλλίτερο μήπως εἶναι νά λέμε ὑπόσταση τοῦ Υἱοῦ ἀντί τό πρόσωπο τοῦ Υἱοῦ; Μήπως καλλίτερο εἶναι νά λέμε ὁ Υἱός (ἡ ὑπόστασή Του) γεννᾶται ἐκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Πατρός καί ὄχι ἐκ τοῦ προσώπου ἤ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός;

Μέ τόν ὅρο ὑπόσταση νά ἐννοοῦμε καί οὐσία καί πρόσωπο; Σ' αὐτό μᾶς ὁδηγεῖ καί τό Ἑβρ. 1,3: Ὁ υἱός «εἶναι ἀπαύγασμα τῆς δόξης καί χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ (τοῦ Πατρός)».

Ὁ ὅρος ὑπόστασις φαίνεται ὅτι μπορεῖ νά εἶναι εὐρύτερος-περιεκτικότερος κατά τήν ἔννοια τοῦ ὅρου πρόσωπο.

Γι' αὐτό καί στήν Ἁγία Τριάδα λέμε τρισυπόστατος καί ὄχι τριπρόσωπος, γιά νά μπορεῖ στό πρόσωπο-ὑπόσταση τοῦ Υἱοῦ νά περιλαμβάνεται καί ἡ φύση τοῦ ἀνθρώπου μετά τήν ἀνάσταση.

Μήπως ἔπρεπε ἐπίσης νά λέμε (λένε) καλλίτερα ὅτι ἐγεννήθη ὁ Υἱός ἐκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Πατρός καί ὄχι ἐκ τοῦ προσώπου τοῦ Πατρός (personalisten).

Σημειωθήτω ὅτι λέγεται γιά τόν Υἱό «διπλοῦς τήν φύσιν ἀλλ' οὐ τήν ὑπόστασιν». Ἐπίσης δέν λέμε τριπρόσωπος ἡ Ἁγία Τριάς ἀλλά τρισυπόστατος.

Τό ὄνομα τριπρόσωπος εἶναι κακόηχο, ὅπως τό διπρόσωπος γιά τούς ἀνθρώπους».