(εικόνα φύλλου από το χφ. Χουρμουζίου)
ΥΜΝΟΙ ΠΡΟΕΟΡΤΙΟΙ ΘΕΟΦΑΝΙΩΝ ΠΑΛΑΙΟΥΣΤΙΧΗΡΑΡΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΥΖ. ΧΟΡΟ ΤΟΥ ΙΔΡ. ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι. Α. ΑΘΗΝΩΝ
Σὲ συνέχεια τῆς ἐργασίας τοῦ Βυζαντινοῦ Χοροῦ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν ἐπὶ τοῦ Παλαιοῦ Στιχηραρίου (παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν σχετικῶν δημοσιεύσεων μὲ τὸ πλῆρες κείμενο περὶ Παλαιοῦ Στιχηραρίου ΕΔΩ), ὁ Πρωτοψάλτης τοῦ ἀθηναϊκοῦ Μετόχιου Παναγίου Τάφου (Ι. Ν. Ἁγ. Ἀναργύρων Πλάκας), καὶ Διδάσκαλος τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κ. Ἀθ. Ἀγγελίδης καὶ οἱ συνεργάτες του παρουσιάζουν ἀνέκδοτα μέλη ἐκ τῶν παλαιῶν μουσικῶν κωδίκων, τούτη τὴν φόρα ὅμως σχετικὰ μὲ τὴν περίοδο τῶν Χριστουγέννων καὶ τῶν Θεοφανίων, ἀλλὰ καὶ τὴν δεσποτικὴ ἑορτὴ τῆς Περιτομῆς.
Ἔτσι, ἐκλέχθηκαν μέλη ἀπὸ τὸ Παλαιὸ Στιχηράριο, τόμοι Β΄ καὶ Γ΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 708 & 709), τὸ Στιχηράριο Χρυσάφου τοῦ νέου, τόμος Β΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 762), καὶ τὸ Στιχηράριο Γερμανοῦ Νέων Πατρῶν, τόμος Α΄ (Ε.Β.Ε.-Μ.Π.Τ. 747).
Τὰ παλαιὰ τοῦτα στιχηράρια, ὅλα στὴν ἐξηγηση τοῦ Χουρμουζίου, διασώζουν μελωδίες αἰώνων, ἰκανὲς κατὰ τὴν ἐκφορὰ νὰ μυσταγωγοῦν σὲ μὶαν ἔνθεη στάση. Μὲ τέτοια ἔντεχνα καλλοφωνικὰ ἰδιόμελα τροπάρια ὁ χρόνος τῶν ἀκολουθιῶν μετουσιώνεται, θυμίζοντας τὸ πυθαγόρειο λόγιον: οἱ ψυχὲς δὲν μποροῦν νὰ ἀνέλθουν χωρὶς μουσική.
Τὰ τρία τελευταῖα μέλη τῆς πρόσφατης ἐργασίας τοῦ Βυζαντινοῦ Χοροῦ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν, μὲ χοράρχη τὸν Πρωτοψάλτη καὶ Διδάσκαλο τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης, Κωνσταντῖνο Ἀθ. Ἀγγελίδη, προέρχονται ἀπὸ τὴν μεγάλη ἑορτὴ τῆς Ἐπιφανείας ἢ τῶν Θεοφανίων, δηλαδὴ τὴν ἑορτὴ τοῦ φωτισμοῦ τῆς ἀνθρωπότητας διὰ τοῦ Ἁγίου Βαπτίσματος, ἑορτή, κατὰ τὸν ὑμνογράφο, λαμπροτέρα τῆς παρελθούσης.
ΛΑΜΠΡΑ ΜΕΝ Η ΠΑΡΕΛΘΟΥΣΑ ΕΟΡΤΗ.
(εικόνα φύλλου από το χφ. Χουρμουζίου)
Ὅπως διαβάζουμε στὸ ὑπέροχο ποίημα Ἰωάννου μοναχοῦ, ἤτοι τοῦ Δαμασκηνοῦ, ἀντιστικτικὸ μεταξὺ ἑορτῶν Γεννήσεως καὶ Ἐπιφανείας:
Λαμπρὰ μὲν ἡ παρελθοῦσα Ἑορτή,
λαμπροτέρα δέ, Σωτήρ, ἡ ἐπερχομένη.
Ἐκείνη, Ἄγγελον ἔσχεν εὐαγγελιστήν,
καὶ αὕτη, Πρόδρομον εὗρε προετοιμαστήν.
Ἐν ἐκείνῃ, αἱμάτων ἐκχεομένων, ὡς ἄτεκνος ὠδύρετο ἡ Βηθλεέμ,
ἐν ταύτῃ, ὑδάτων εὐλογουμένων, πολύτεκνος γνωρίζεται ἡ Κολυμβήθρα.
Τότε Ἀστὴρ τοὺς Μάγους ἐμήνυσε, νῦν δὲ Πατὴρ κόσμῳ σε ὑπέδειξεν·
καὶ καταλήγει:
ὁ σαρκωθείς, καὶ πάλιν ἐρχόμενος ἐμφανῶς, Κύριε δόξα σοι.
Τὸ ποίημα, πρῶτο τῶν στιχηρῶν ἀποστίχου κατὰ τὸν ἑσπερινὸ τῆς β΄ Ἰανουαρίου, ἔναρξης προεορτίων Φώτων, μελοποιεῖται σὲ ἦχο α΄ ἀνωνύμως στὸν κώδικα τοῦ Παλαιοῦ Στιχηραρίου, ὅπως καὶ τὰ ἀκολουθοῦντα δύο μέλη τῆς ἑνότητας στιχηρῶν ἀποστίχου τῆς ἴδιας ἡμέρας.
Τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ συναντήσαμε στὸ ὁμόηχο ἰδιόμελο τοῦ α΄ μέρους (https://www.romfea.gr/psaltiki-kai-politismos/66988-ymnoi-xristougennon-peritomis-kai-theofanion) τῶν προσφάτων δημοσιεύσεών μας παραμένουν: ἡ κίνηση τοῦ ἤδη ὑψηλοῦ ἔξω ἤχου ἐπὶ τὸ ὀξὺ εἶναι σχετικὰ περιορισμένη, ὁ ἦχος συχνὰ πλαγιάζει στὸν ἀνεανές (καταλήγοντας στὸν φθόγγο Πα) καὶ μεσάζει στὸν νανά (καταλήγοντας δηλαδὴ στὸν φθόγγο Γα), δημιουργῶντας σὲ σημεῖα χαρακτηριστικὰ μελικὰ ζεύγη, εὐθέως ἀντίστοιχα τῶν φραστικῶν ζευγῶν τοῦ ποιήματος.
Οἱ μεταπτώσεις στοὺς τετάρτους ἤχους (κύριο καὶ πλάγιο, ὑποφώνους τῶν πρώτων) παραμένουν καὶ ἐδῶ βραχύτατες καὶ σποραδικότατες. Τὸ μέλος δὲ καταλήγει στὸν ἀρχικὸ τετράφωνο ἦχο δοξολογικά, ὅπως καὶ τὸ ποίημα.
Διαστηματικά, ἐπαναλαμβάνουμε, πὼς ὁ ἔξω πρῶτος Κε τετραφωνεῖ σὲ καθαρὸ διάστημα μεγέθους 3/2 ἀπὸ τὴν βάση του, ἐξ οὗ καὶ ἡ ἀνάγκη σημείωσης τοῦ ὀξυμένου τούτου Βου, ἐν σχέσει πρὸς τὸν ἀντίστοιχο φυσικὸ διατονικὸ φθόγγο, κατὰ τὴν ἐπεξεργασία τοῦ κειμένου.
ΠΑΛΙΝ ΙΗΣΟΥΣ Ο ΕΜΟΣ.
(εικόνα φύλλου από το χφ. Χουρμουζίου)
Τὸ β΄ ἰδιόμελο τῆς ἑνότητας στιχηρῶν ἀποστίχου τῆς ἰδίας προεορτίου ἡμέρας (κανονικῶς προηγουμένου τοῦ στίχου «διὰ τοῦτο μνησθήσομαί σου ἐκ γῆς Ἰορδάνου καὶ Ἐρμωνιίμ») εἶναι ποίημα Ἀνδρέου, τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Κρήτης, ποὺ ὀφείλει τὴν προσωνυμία Ἱεροσολυμίτης στὴ μοναχική του κουρὰ στὴν Ἁγία Πόλη καὶ τὴν παραμονή του ἐκεῖ. Ὁ ἀσματογράφος μᾶς μεταφέρει νοερὰ «πάλιν» στὸν Ἰορδάνη ποταμό: ἐπανερχόμαστε μὲ τὸν λειτουργικὸ κύκλο τῆς Ἐκκλησίας μας, γιὰ νὰ βροῦμε φαινομενικὰ τὰ ἴδια πρόσωπα στὰ ἴδια μέρη καὶ τὶς ἴδιες καταστάσεις, ἐνῷ οἱ ἴδιοι εἴμαστε ἀείποτε ἀλλοῖοι· ἄλλωστε, κατὰ τὸν ἐκκλησιαστικό, δὲν ὑπάρχει χρόνος. Στὸν Ἰορδάνη ποταμό, ὅπου «πάλιν» ὁ Ἰησοῦς, ἐνῷ φαινομενικὰ καθαίρεται, οὐσιαστικὰ καθαίρει, καὶ ἀπευθυνόμενος στὸν φρικτὸ Ἰωάννη, προφήτη καὶ Βαπτιστή, τὸν παροτρύνει, νὰ προσέλθει – δοῦλο μὲν μπρὸς στὸν Δεσπότη, ἀλλὰ σύμβολο ἀπαραίτητο καὶ συμμέτοχο πληρωτικὸ οἰκονομίας – καὶ τοῦ προσπέμπει τὰ ἑξῆς: «Δεῦρο, ὑπηρέτησον, ὦ Βαπτιστά, μυστηρίου ξένου τὸ κεφάλαιον· δεῦρο, ἔκτεινον τὴν σὴν χεῖρα ταχύ, καὶ ἅψαι τῆς κορυφῆς, τοῦ συντρίψαντος τὴν κάραν τοῦ δράκοντος, καὶ ἀνοίξαντος τὸν Παράδεισον, ὃν ἔκλεισεν ἡ παράβασις, ἀπὰτῃ τοῦ ὄφεως, τῇ γεύσει τοῦ ξύλου ποτέ.»
Χρωματικὸς ὁ β΄ ἦχος, ποικίλλει τὸ φθορικὸ ἄκουσμά του μὲ ἐπαναφορὲς στὸ πάντοτε διατονικὸ τροπικὸ θεμέλιο. Τὸ μελούργημα καταλήγει τελικῶς ἀπὸ τὸν κύριο ἦχο στὸν πλάγιο, ἕναν τόπο καθόλου μὴ κοινὸ στὴν στιχηραρικὴ μελοποιία, ὅπως εἴδαμε καὶ θὰ δοῦμε καὶ πάλιν εὐθὺς ἀμέσως στὴν παροῦσα ἑρμηνευτικὴ ἐργασία.
ΦΑΙΔΡΑ ΜΕΝ Η ΠΑΡΕΛΘΟΥΣΑ ΕΟΡΤΗ.
(εικόνα φύλλου από το χφ. Χουρμουζίου)
Ἡ ἀντίστιξη μὲ τὴν παρελθοῦσα ἑορτὴ τῆς Γεννήσεως ἐπανέρχεται στὸ παρὸν ἰδιόμελο στιχηρὸ τοῦ γ΄ ἤχου, ποίημα καὶ αὐτὸ τοῦ Ἀνδρέου Κρήτης, καὶ μέλος ἀνωνύμου ἐκ τῆς παλαιοστιχηραρικῆς παραδόσεως (προηγουμένου ἐδῶ, κατὰ τὴν τάξη, τοῦ στίχου «εἴδοσάν σε ὕδατα ὁ Θεός, εἴδοσάν σε ὕδατα καὶ ἐφοβήθησαν»):
«Φαιδρὰ μὲν ἡ παρελθοῦσα Ἑορτή, ἔνδοξος ἡ παροῦσα ἡμέρα. Ἐν ἐκείνῃ, τῷ Σωτῆρι Μάγοι προσεκύνησαν· ἐν ταύτῃ δὲ τὸν Δεσπότην δοῦλος κλητὸς ἐβάπτισεν. Ἐκεῖ Ποιμένες ἀγραυλοῦντες, εἶδον καὶ ἐθαύμαζον· ὧδε φωνὴ τοῦ Πατρός, τὸν μονογενῆ Υἱὸν ἐκήρυττε.»
Τὸ μέλος (μὲ βάση τὸν Γα) μεσάζει ἐκτενῶς στὸν πλάγιο τοῦ πρώτου ἦχο (θεμελιώνεται στὸν Πα), παραμεσάζει σπανίως στὸν πλάγιο τοῦ τετάρτου (Νη), ἐνῷ ὁ πλαγιασμός του στὸν βαρὺ μιὰ καθαρὴ τετραφωνία ὑπὸ τοῦ κυρίου του (στὸν κάτω Ζω ὕφεση), ὅπου καὶ τὸ ὅλο μέλος καταλήγει ἀναπαυόμενο, δημιουργεῖ ἄκουσμα καίτοι ἀνοίκειο, ὡστόσο ἔντεχνο καὶ περικαλλὲς καὶ ἀπολύτως συνεπὲς στὴν παλαιὰ στιχηραρικὴ μελοποιία, θέμα στὸ ὁποῖο ἀναφερθήκαμε ξανά(https://www.romfea.gr/psaltiki-kai-politismos/66988-ymnoi-xristougennon-peritomis-kai-theofanion).
Αὐτὴ τὴν συνεπῆ τονικὴ σχέση μεταξὺ κυρίου-πλαγίου παρατηροῦμε συχνά, ἐνίοτε καὶ ἀντιστρόφως. Σὲ στιχηραρικὰ μέλη τοῦ «βαρέος,» ὅπως τὸ δογματικὸ θεοτοκίο («Μήτηρ μὲν ἐγνώσθης ὑπὲρ φύσιν, Θεοτόκε») σὲ μέλος Ἰακώβου, τὸ μέλος ξεκινᾷ ἀπὸ τὸν πλάγιο καὶ καταλήγει θριαμβευτικὰ στὸν κύριο.
Ἡ μεταγραφὴ τοῦ Χουρμουζίου στὸ ἐν λόγῳ βέβαια ἐπιλέγει τὸν Γα ὡς βάση τοῦ πλαγίου, καταλήγοντας ἑπομένως σὲ ἕναν κύριο γ΄ ἦχο μὲ θεμέλιο τὴν βάση του ἄνω Νη, συνεπῆ στὴν παλαιότερη θεωρία βάσεων τῶν κυρίων ἤχων (α΄ ἐκ τοῦ Κε, β΄ ἐκ τοῦ Ζω΄, γ΄ ἐκ τοῦ Νη΄, δ΄ ἐκ τοῦ Πα΄).
Δι' αὐτοῦ τοῦ παραδείγματος φανερώνεται καὶ πάλιν ἡ μὴ δογματικότητα τῆς νεομεθοδικῆς παραλλαγῆς, καὶ ἡ εὐπλασία της, ὡς ἐργαλείου παιδαγωγικοῦ, ἀναφορικὰ εἴτε πρὸς τὶς βάσεις, εἴτε πρὸς τὶς φθορὲς κ.λπ.
***
Οἱ τονισμοὶ τῶν ἰδιομέλων ἑρμηνεύονται χορωδιακῶς, κατὰ τὸ ἐκκλησιαστικῶς δέον, ἀπὸ τὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν, μὲ τὸν ἐπὶ τριακονταετία χοράρχη του, Πρωτοψάλτη καὶ Δάσκαλο τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης, Κωνσταντῖνο Ἀγγελίδη, συνοδίᾳ ἁπλοῦ καὶ οἰκονομημένου ἰσοκρατήματος, ἐνδεικτικοῦ τοῦ ἐκάστοτε κλαδικοῦ ἤχου καὶ οἱουδήποτε ἐνδιαμέσως τυχὸν ἀναδεικνυομένου ἤχου, πέραν τοῦ ἀρχικῶς ἐπιγραφομένου.
Ὅσον ἀφορᾷ στὸ ἰσοκράτημα, ἐπάρθησαν ἀποφάσεις πρὸς κατεύθυνση πού, ἀφ' ἑνὸς ἑδράζεται στὶς ὁδηγίες τῶν Κωνσταντινουπολιτῶν Διδασκάλων Κ. Ψάχου καὶ Ἀ. Σύρκα, ἀφ' ἑτέρου ἐξιχνιάζεται καὶ ἐξελίσσεται μαζὶ μὲ τὸν Διδάσκαλό μας Κ. Ἀγγελίδη, πρὸς μιὰ ἀφαιρετικότερη καὶ ἁπλούστερη περιστασιακῶς κατεύθυνση, ἡ ὁποία ὅμως πάντοτε θεμελιώνεται ἐπαρκῶς, μουσικῶς καὶ μουσικολογικῶς (ἀντικείμενο μελλοντικῆς δημοσίευσής μας).
Περιστασιακὴ δὲ χρήση διπλοῦ ἰσοκρατήματος ἑδραιώνεται στὴν παράδοση τοῦ Κ. Ψάχου, ὅπως ἑρμηνεύθηκε στὶς ἐργασίες τῶν ἀειμνήστων ἐρευνητῶν Σ. Καρᾶ καὶ Λ. Ἀγγελοπούλου, Ἄρχοντος Πρωτοψάλτου τῆς Ἁγιωτάτης Ἀρχιεπισκοπῆς Κωνσταντινουπόλεως.
Ἐγκάρδιες εὐχαριστίες πρὸς τούς:
κο Κωνσταντῖνο Θεοχάρη, εὐχαρίστως παραχωρήσαντα τὶς καλλιγραφημένες του ἐξηγήσεις τοῦ Χουρμουζίου, γιὰ τὸ πλῆθος πολὺ τῶν ὁποίων ἐκοπίασε ἀνὰ τὰ ἔτη·
πανοσιολογιώτατο ἀρχιμανδρίτη π. Μιχαὴλ Σταθάκη, πάντοτε φιλόξενο προϊστάμενο τοῦ παραχωρηθέντος εὐγενῶς ναοῦ Ἁγ. Γεωργίου Ν. Ψυχικοῦ Ἀθηνῶν γιὰ ἀκόμη μιὰ μαγνητοσκόπηση, ὅπως καὶ γιὰ τὴν ἐν γένει ἀρωγή του διὰ τῶν ἐτῶν·
κον Ἀλ. Νικολουτσόπουλο γιὰ τὴν μαγνητοσκόπηση καὶ τὴν ἐπεξεργασία τοῦ ὑλικοῦ, καθὼς καὶ τὸν κον Ἀ. Χάλαρη γιὰ τὴν ἠχογράφηση·
κο Κ. Τρύφωνος, γιὰ τὴν δακτυλογράφηση τοῦ κειμένου τοῦ Γερμανοῦ Ν. Πατρῶν ἐκ τοῦ χφ κώδικος.
Ἐπεξεργασία κειμένων: Κ. Ἀθ. Ἀγγελίδης καὶ Γ. Β. Σάββας
Στὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν συμμετέχουν, μὲ ἀλφαβητικὴ σειρά:
Ἀβραὰμ Ἐμμανουήλ, Γκούντης Εὐάγγελος, Δηματᾶς Κωνσταντῖνος, Εὐαγγελίου Χρυσοβαλάντης, Θεοδώρου π. Χρυσοβαλάντης, Καλλιακμάνης Δημήτριος, Καραγιάμπας Δημήτριος, Κασιμάτης Σπύρος, Καψαχάτης Πανταζῆς, Κούγιας Ἀθανάσιος, Κούτρης Παναγιώτης, Λαγουδάκης Νεκτάριος, Λάζαρης Δημήτριος, Μακρόπουλος Νικόλαος, Μανιάτης Δημήτριος, Μανιάτης Θεόδωρος, Μαχαίρας Φώτιος, Μίρκοβιτς Μίταρ, Μουτάφης Κωνσταντῖνος, Μποτονάκης Ἀλέξανδρος, Νέντας Δημήτριος, Νικολαΐδης Κοσμᾶς, Οἰκονόμου Φώτιος, Πετρόπουλος Ἰωάννης, Πετρόπουλος Παναγιώτης, Πηλιχὸς Σταῦρος, Ροῦσσος Διονύσιος, Σάββας Γεώργιος, Σπαθάρης Δημήτριος, Σταμούλης Ἀθανάσιος, Σωτηρόπουλος Ἐλευθέριος, Τερζάκης Ἰωάννης, Τριανταφύλλου Θεοφάνης, Τριανταφύλλου Νικόλαος, Τσαρτακλέας Ἠλίας, Τσέμπογλου Συμεών, Τσιπᾶς Δημήτριος, Χαβάτζας Ἐλευθέριος, Χάλαρης Ἀντώνιος, Χάλαρης Κοσμᾶς, Χατζησταυρίδης Ἐμμανουήλ, Ψυχάρης Βασίλειος
Διευθύνει ὁ Πρωτοψάλτης καὶ Διδάσκαλος τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κωνσταντῖνος Ἀγγελίδης.
Ἡ βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε στὸν Ἱερὸ Ναὸ Ἁγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικοῦ στὶς 18 Νοεμβρίου 2024.
(παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν νέων σχετικῶν δημοσιεύσεων ΕΔΩ)
Γεώργιος Β. Σάββας
Πρωτοψάλτης Ἱ. Ν. Εὐαγγελιστρίας Πειραιῶς / Ἀναγνώστης /
Διδάκτωρ Μουσικολογίας Πανεπιστημίου Λονδίνου