Ὁ Βυζαντινὸς Χορὸς τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν, μὲ χοράρχη τὸν Πρωτοψάλτη καὶ Δάσκαλο τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κωνσταντῖνο Ἀγγελίδη ἑρμηνεῦει τὰ εἰς τὸν Στίχον Ἰδιόμελα τῶν Κατανυκτικῶν Ἑσπερινῶν καὶ τῆς Κυριακῆς τῆς Ἀπόκρεω, ἐξηγηθέντα ἐκ τοῦ παλαιοῦ Στιχηραρίου ὑπὸ Χουρμουζίου, Χαρτοφύλακος τῆς Μ.τ.Χ.Ε. (Ε.Β.Ε./Μ.Π.Τ. 715).
Θαυμαστὴ τοῦ Σωτῆρος, ἰδιόμελον ἀποστίχων Ϛ΄ Κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ τὸ ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς Ε΄ Νηστειῶν, ἦχος α΄.
Τὸ παλαιὸ στιχηράριο διασώζει μελωδίες αἰώνων, ἰκανὲς κατὰ τὴν ἐκφορὰ νὰ μυσταγωγοῦν σὲ μιὰν ἔνθεη στάση. Μὲ τέτοια ἔντεχνα καλλοφωνικὰ ἰδιόμελα τροπάρια μετουσιώνεται ὁ χρόνος τῶν ἀκολουθιῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ τῶν λεγομένων «κατανυκτικῶν» ἑσπερινῶν (διότι σὲ αὐτοὺς ψάλλονται εἰδικὰ τροπάρια «κατανυκτικὰ» ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Τριῳδίου). Τὰ ἰδιόμελα τῆς ἀποστίχου διακρίνονται γιὰ τὴν ἁπλότητά τους, τὴν ὁποῖα ἐξασφαλίζει καὶ ἡ σαφὴς ἐπαναληψιμότητα στὴν δομή τους, προφανέστερη τῶν μεταγενεστέρων καλλοφωνικῶν ἐπεξεργασιῶν τους στὰ ἐπώνυμα στιχηράρια.
Οἱ τονισμοὶ τῶν ἰδιομέλων ἑρμηνεύονται χορωδιακῶς, κατὰ τὸ ἐκκλησιαστικῶς δέον, συνοδίᾳ ἁπλοῦ καὶ οἰκονομημένου ἰσοκρατήματος, ἐνδεικτικοῦ τοῦ ἑκάστοτε κλαδικοῦ ἤχου καὶ οἱουδήποτε ἐνδιαμέσως τυχὸν ἀναδεικνυομένου ἤχου πέραν τοῦ ἀρχικῶς ἐπιγραφομένου.
Ὁ Διδάσκαλος τῆς Ἑλληνικῆς Μουσικῆς, Λυκούργος Ἀγγελόπουλος, Ἄρχων Πρωτοψάλτης τῆς Ἁγιωτάτης Ἀρχιεπισκοπῆς Κωνσταντινουπόλεως, στὸν ὁποῖο ἀφιερώνεται ἡ μαγνητοσκόπηση τῶν προκειμένων ἰδιομέλων ἐπὶ τῇ ἐπετείῳ δεκαετίας ἀπὸ τῆς κοιμήσεώς του (2014), συνήθιζε νὰ χρησιμοποιεῖ κατὰ τὶς ἀκολουθίες τοῦ κατανυκτικοῦ ἑσπερινοῦ στὸν ναὸ τῆς Ἁγ. Εἰρήνης ὁδοῦ Αἰόλου Ἀθηνῶν, ὅ,που ὑπηρέτησε, μελοποιήσεις τῶν ἐπωνύμων στιχηραρίων Παναγιώτου (τοῦ νέου Χρυσάφου), α΄ ψάλτου τῆς Μ.τ.Χ.Ε., καθῶς καὶ τοῦ μαθητοῦ τοῦ τελευταιοῦ, Γερμανοῦ, Ἀρχιεπισκόπου Νέων Πατρῶν.
Ὁ Βυζαντινὸς Χορὸς τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν ὅμως ἐγκύπτει στὴν πηγὴ τῶν ἐπωνύμων αὐτῶν στιχηραρίων, τὴν μακραίωνη μελοποιητικὴ παράδοση τοῦ λεγομένου Παλαιοῦ Στιχηραρίου, σὲ ἐξήγηση στὸ νῦν σύστημα σημειογραφίας («Νέα Μέθοδο»), τοῦ πατριαρχικοῦ ὀφφικιαλίου, κι ἑνὸς τῶν τριῶν ἐφευρετῶν καὶ Δασκάλων τῆς νέας Μεθόδου, Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος.
Τελευταῖο ἰδιόμελον ἀποστίχων τῆς τελευταίας Κυριακῆς (Ε΄ Νηστειῶν) μέ κατανυκτικό ἑσπερινό εἶναι τό Θαυμαστή τοῦ Σωτῆρος ἡ δι' ἡμᾶς φιλάνθρωπος γνώμη...· ἦχος τοῦ ὁ α΄. Δέν μᾶς ἐκπλήσσουν οἱ ὁμοιότητες τοῦ ἤχου ἀνανέανες, μέ τόν πλάγιο γ΄ τοῦ α΄ ἰδιομέλου τῆς προηγούμενης Δ΄ Κυριακῆς (Ὁ τόν ἀμπελώνα φυτεύσας...). Ὅπως εἴχαμε γράψει, ἐκεῖνο φανερώνει τόν παλαιότερο τρόπο τονισμοῦ στόν πλάγιο γ΄ ἦχο (καταχρηστικά ὀνομαζόμενο «βαρύ», ὅταν δέν ἑδραιώνεται στό χαμηλό ἴσο τοῦ ὄντως τονικώς βαρέος κλάδου· ὅπως φέρ’ εἰπεῖν στά - φερόμενα ὡς «δαμασκηνά» - ἀργά κεκραγάρια, ἤ τά κεκραγάρια καί πασαπνοάρια Ἰακώβου, α΄ ψάλτου Μ.τ.Χ.Ε.). Ὁ ἦχος ἐκεῖνος, γράψαμε, ἐνδιατρίβει ἰδιαιτέρως στόν διατονικό α΄ (κύριο/τετράφωνο καί πλάγιο) κατά τήν παλαιότερη μελοποιητική συνήθεια.
Στό παρόν ιδιόμελο, ἡ περιδιάβαση στούς διατονικούς ἠχοῦς α΄ καί δ΄ ἐπανέρχεται (ὅπως καί στά περισσότερα ιδιόμελα τῆς προκειμένης μαγνητοσκοπημένης σειράς)· τίς φράσεις τοῦ κυρίου/τετραφώνου α΄συχνά διαδέχεται ὁ ὑποφωνικός τοῦ, ἅγια, ὅπως ἀντιστοίχως ἐκεῖνες τοῦ πλαγίου α΄, διαδέχεται ὁ πλάγιος δ΄. Ὁ κύριος α΄ ἦχος (ἐκ τοῦ κε) ἐπιζητεῖ δέ ἀσφαλῶς τήν τετραφωνία του σέ διάστημα καθαρό ἀπό τήν βάση (42 μορίων, κατά τήν Ἐπιτροπή τοῦ 1881), μέ ἀποτέλεσμα ὁ βου νά ἐγείρεται κατά κόμματα ἀπό τήν διατονική του θέση, στίς φράσεις τοῦ ἐν λόγω κλάδου.
Παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν σχετικῶν δημοσιεύσεων μὲ τὸ πλῆρες κείμενο περὶ Παλαιοῦ Στιχηραρίου: ΕΔΩ
Γεώργιος Β. Σάββας
Πρωτοψάλτης / Διδάκτωρ Μουσικολογίας Πανεπιστημίου Λονδίνου
Μάρτιος 2024
Στὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν συμμετέχουν, μὲ ἀλφαβητικὴ σειρὰ: Ἀβραὰμ Ἐμμανουήλ, Βλαχοθανάσης Χρῆστος, Γκούντης Εὐάγγελος, Γραμματῆς π. Γεώργιος, Δηματᾶς Κωνσταντῖνος, Δροσινὸς π. Ἀθανάσιος, Εὐαγγελίου Χρυσοβαλάντης, Θεοδωρόπουλος Ἐμμανουήλ, Θεοδώρου π. Χρυσοβαλάντης, Καλλιακμάνης Δημήτριος, Καραγιάμπας Δημήτριος, Κασιμάτης Σπύρος, Καψαχάτης Πανταζῆς, Κούγιας Ἀθανάσιος, Κρασσᾶς Δημήτριος, Λαζαρόπουλος Γεώργιος, Μακρόπουλος Νικόλαος, Μανιάτης Δημήτριος, Μανιάτης Θεόδωρος, Μαντζουράνης Νικόλαος, Μουτάφης Κωνσταντῖνος, Μποτονάκης Ἀλέξανδρος, Νέντας Δημήτριος, Νικολαΐδης Κοσμᾶς, Οἰκονόμου Φώτιος, Πετρόπουλος Παναγιώτης, Πηλιχὸς Σταῦρος, Ροῦσσος Διονύσιος, Σάββας Γεώργιος, Σπαθάρης Δημήτριος, Σταμούλης Ἀθανάσιος, Τερζάκης Ἰωάννης, Τριανταφύλλου Θεοφάνης, Τριανταφύλλου Νικόλαος, Τσέμπογλου Συμεών, Χαβάτζας Ἐλευθέριος, Χάλαρης Ἀντώνιος, Χάλαρης Κοσμᾶς, Χατζησταυρίδης Ἐμμανουήλ, Ψυχάρης Βασίλειος
Ἡ βιντεοσκόπηση πραγματοποιήθηκε στὸν Ἱερὸ Ναὸ Ἁγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικοῦ στὶς 29 Φεβρουαρίου 2024