Ἰδιόμελον ἀποστίχων ἑσπέρας Κυριακῆς Γ΄ Νηστειῶν Ἀτενίσαι τὸ ὄμμα εἰς οὐρανόν.../ χφ. Στιχηράριο ιϛ΄αἰ. (Ε.Β.Ε. 908)

Ὁ Βυζαντινὸς Χορὸς τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν, μὲ χοράρχη τὸν Πρωτοψάλτη καὶ Δάσκαλο τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης Κωνσταντῖνο Ἀγγελίδη ἑρμηνεῦει τὰ εἰς τὸν Στίχον Ἰδιόμελα τῶν Κατανυκτικῶν Ἑσπερινῶν καὶ τῆς Κυριακῆς τῆς Ἀπόκρεω, ἐξηγηθέντα ἐκ τοῦ παλαιοῦ Στιχηραρίου ὑπὸ Χουρμουζίου, Χαρτοφύλακος τῆς Μ.τ.Χ.Ε. (Ε.Β.Ε./Μ.Π.Τ. 715).
Ἀτενίσαι τὸ ὄμμα εἰς οὐρανόν, ἰδιόμελον ἀποστίχων Δ΄ Κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ τὸ ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς Γ΄ Νηστειῶν, ἦχος πλ. δ΄.

Τὸ παλαιὸ στιχηράριο διασώζει μελωδίες αἰώνων, ἰκανὲς κατὰ τὴν ἐκφορὰ νὰ μυσταγωγοῦν σὲ μιὰν ἔνθεη στάση. Μὲ τέτοια ἔντεχνα καλλοφωνικὰ ἰδιόμελα τροπάρια μετουσιώνεται ὁ χρόνος τῶν ἀκολουθιῶν, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ τῶν λεγομένων «κατανυκτικῶν» ἑσπερινῶν (διότι σὲ αὐτοὺς ψάλλονται εἰδικὰ τροπάρια «κατανυκτικὰ» ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Τριῳδίου). Τὰἰδιόμελα τῆς ἀποστίχου διακρίνονται γιὰ τὴν ἁπλότητά τους, τὴν ὁποῖα ἐξασφαλίζει καὶ ἡ σαφὴς ἐπαναληψιμότητα στὴν δομή τους, προφανέστερη τῶν μεταγενεστέρων καλλοφωνικῶν ἐπεξεργασιῶν τους στὰ ἐπώνυμα στιχηράρια.

Ὁ Διδάσκαλος τῆς Ἑλληνικῆς Μουσικῆς, Λυκούργος Ἀγγελόπουλος, Ἄρχων Πρωτοψάλτηςτῆς Ἁγιωτάτης Ἀρχιεπισκοπῆς Κωνσταντινουπόλεως, στὸν ὁποῖο ἀφιερώνεται ἡμαγνητοσκόπηση τῶν προκειμένων ἰδιομέλων ἐπὶ τῇ ἐπετείῳ δεκαετίας ἀπὸ τῆς κοιμήσεώς του (2014), συνήθιζε νὰ χρησιμοποιεῖ κατὰ τὶς ἀκολουθίες τοῦ κατανυκτικοῦ ἑσπερινοῦ στὸν ναὸ τῆς Ἁγ. Εἰρήνης ὁδοῦ Αἰόλου Ἀθηνῶν, ὅ,που ὑπηρέτησε, μελοποιήσεις τῶν ἐπωνύμων στιχηραρίων Παναγιώτου (τοῦ νέου Χρυσάφου), α΄ ψάλτου τῆς Μ.τ.Χ.Ε., καθῶς καὶ τοῦ μαθητοῦ τοῦ τελευταιοῦ, Γερμανοῦ, Ἀρχιεπισκόπου Νέων Πατρῶν.

Ὁ Βυζαντινὸς Χορὸς τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶν ὅμως ἐγκύπτει στὴν πηγὴ τῶν ἐπωνύμων αὐτῶν στιχηραρίων, τὴν μακραίωνη μελοποιητικὴ παράδοση τοῦλεγομένου Παλαιοῦ Στιχηραρίου, σὲ ἐξήγηση στὸ νῦν σύστημα σημειογραφίας («Νέα Μέθοδο»), τοῦ πατριαρχικοῦ ὀφφικιαλίου, κι ἑνὸς τῶν τριῶν ἐφευρετῶν καὶ Δασκάλων τῆς νέας Μεθόδου, Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος.

Ἐνδιαφέρον παρουσιάζει τὸ θέμα τοῦ ἀπήχηματος (ἢ ἐνηχήματος), τῆς τυποποιημένης δηλαδὴ μονοφωνικῆς φράσης ἐπιβολῆς τοῦ ἑκάστοτε ἤχου, ἐκφερομένης ἀπαραιτήτως πρὶν τὸ ψαλθησόμενο, συνήθως ἀπὸ τὸν χοράρχη. Ἡ φράση φέρει τὰ χαρακτηριστικὰ διαστήματα καὶ ἕλξεις τοῦ ἤχου, εἶναι δηλωτικὴ τῆς πορείας καὶ τῆς βάσης του, τοῦ εἴδους μελοποιίας του, ἀλλὰ καὶ τοῦ ῥυθμοῦ τοῦ ἐπικειμένου μέλους.

Στὴν προκειμένη ἠχογράφηση ἀκοῦμε, ὅτι τὸ γνωστὸ ἀπήχημα τοῦ πλαγίου τετάρτου ἤχου, νεάγιε, συνεχίζεται μὲ μελωδικὴ προέκταση, προτοῦ ὁ χορὸς ἀκολουθήσει τὸν χοράρχη στὴνπρώτη λέξη τοῦ κειμένου. Τοῦτο τὸ προσάρτημα στὸ ἀπήχημα ὀνομάζεται «ἐπήχημα» κι ἀποτελεῖ λιγότερο τυποποιημένη μελωδικὴ προσθήκη στὸ ἀπήχημα, ἀναλόγως τοῦἐναρκτηρίου φθόγγου τοῦ τυχόντος μέλους.

Ὅσον ἀφορᾷ στὰ ἰδιόμελα ποὺ παρουσιάζονται ἐνταῦθα, ἐπηχήματα ὁ Χουρμούζιος σημειώνει στὴν ἀρχὴ τῶν:

Χαλινοὺς ἀποπτύσας τοὺς πατρικούς, ἰδιόμελον ἀποστίχων Γ΄ Κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ τὸ ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς Β΄ Νηστειῶν, ἦχος πλ. δ΄,
Ἀτενίσαι τὸ ὄμμα εἰς οὐρανόν, ἰδιόμελον ἀποστίχων Δ΄ Κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ τὸ ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς Γ΄ Νηστειῶν, ἦχος πλ. δ΄ (δημοσίευση στὴν Ῥομφαία τὴν ἑρχόμενη ἑβδομάδα), καὶ
Λῃσταῖς λογισμοῖς, β΄ ἰδιόμελον ἀποστίχων Ε΄ Κατανυκτικοῦ Ἑσπερινοῦ τὸ ἑσπέρας τῆς Κυριακῆς Δ΄ Νηστειῶν, ἦχος πλ. β΄ (δημοσίευση στὴν Ῥομφαία σὲ δύο ἑβδομάδες).

[Παραπομπὴ στὸ α΄ μέρος τῶν σχετικῶν δημοσιεύσεων μὲ τὸ πλῆρες κείμενο περὶ ΠαλαιοῦΣτιχηραρίου: https://www.romfea.gr/psaltiki-kai-politismos/62043-idiomela-katanyktikon-esperinon-kai-kyriakis-apokreo-meros-a]

Γεώργιος Β. Σάββας
Πρωτοψάλτης / Διδάκτωρ Μουσικολογίας Πανεπιστημίου Λονδίνου
Μάρτιος 2024

Στὸν Βυζαντινὸ Χορὸ τοῦ Ἱδρύματος Μουσικῆς τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς Ἀθηνῶνσυμμετέχουν, μὲ ἀλφαβητικὴ σειρὰ:
Ἀβραὰμ Ἐμμανουήλ, Βλαχοθανάσης Χρῆστος, Γκούντης Εὐάγγελος, Γραμματῆς π. Γεώργιος, Δηματᾶς Κωνσταντῖνος, Δροσινὸς π. Ἀθανάσιος, Εὐαγγελίου Χρυσοβαλάντης, Θεοδωρόπουλος Ἐμμανουήλ, Θεοδώρου π. Χρυσοβαλάντης, Καλλιακμάνης Δημήτριος, Καραγιάμπας Δημήτριος, Κασιμάτης Σπύρος, Καψαχάτης Πανταζῆς, Κούγιας Ἀθανάσιος, Κρασσᾶς Δημήτριος, Λαζαρόπουλος Γεώργιος, Μακρόπουλος Νικόλαος, ΜανιάτηςΔημήτριος, Μανιάτης Θεόδωρος, Μαντζουράνης Νικόλαος, Μουτάφης Κωνσταντῖνος, Μποτονάκης Ἀλέξανδρος, Νέντας Δημήτριος, Νικολαΐδης Κοσμᾶς, Οἰκονόμου Φώτιος, Πετρόπουλος Παναγιώτης, Πηλιχὸς Σταῦρος, Ροῦσσος Διονύσιος, Σάββας Γεώργιος, Σπαθάρης Δημήτριος, Σταμούλης Ἀθανάσιος, Τερζάκης Ἰωάννης, Τριανταφύλλου Θεοφάνης, Τριανταφύλλου Νικόλαος, Τσέμπογλου Συμεών, Χαβάτζας Ἐλευθέριος, Χάλαρης Ἀντώνιος, Χάλαρης Κοσμᾶς, Χατζησταυρίδης Ἐμμανουήλ, Ψυχάρης Βασίλειος