Για την Romfea. gr | Χάρης Τρασάνης
• Η Χορωδία
Ο «Βυζαντινός Χορός» του Ιερού Ναού Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Πολιούχου Αθηνών, αποτελείται κυρίως από σπουδαστές της τάξης του κ. Δεμελή Γεώργιου, της Σχολής του Εκκλησιαστικού Ιδρύματος Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών αλλά και εκλεκτούς φίλους της ψαλτικής τέχνης με σκοπό την προβολή και την διάδοση της.
Την έρευνα για την επιλογή του ρεπερτορίου την έχει ο κ. Τρασάνης Χάρης ενώ την διδασκαλία των ύμνων και την διεύθυνση του «Βυζαντινού Χορού» έχει ο κ. Δεμελής Γεώργιος ο οποίος πραγματοποιεί πρόβες σε εβδομαδιαία βάση με σκοπό να συνενώσει αυτούς που πιστεύουν στο όραμα του «Βυζαντινού Χορού», έχοντας ως πυξίδα την φράση του Αριστείδη του Κοϊντιλιανού που μιλά για τα «απόρρητα εν τη μουσική», δηλ ό,τι δεν καθορίζεται γραπτώς «εν ταίς προς αλλήλους ομιλίαις διεσώζοντο».
Κατά παραβολή ο μαθητής της Ψαλτικής τέχνης πρέπει να έχει παρουσία στο ψαλτήρι για να διδαχθεί τα «απόρρητα εν τη μουσική», εν τη Βυζαντινή μουσική! «Ο θέλων μουσικήν μαθείν και θέλων επαινείσθαι θέλει πολλάς υπομονάς, θέλει πολλάς ημέρας … », νουθετεί προς μαθητάς ο κ. Χρυσάφης ο Νέος (Ακμή περ. 1650 - 1685).
Όχημα για την υλοποίηση του οράματός του, είναι η συστηματική, ερμηνευτική παρουσίαση πολλών ειδών ψαλμωδίας, σπουδαίων μελοποιών της Εκκλησιαστικής μουσικής και παράδοσης.
• Ρεπερτόριο
Ο «Βυζαντινός Χορός» ερμηνεύει από το Αναστασιματάριον του Π. Πελοποννησίου (1730-1777), τα κατ' ήχων Κεκραγάρια, στιχολογίες των Κεκραγαρίων, στιχηρά εσπέρια του Μεγάλου Εσπερινού του Σαββάτου και δογματικά θεοτοκία και θα παρουσιάζονται εβδομαδιαίως από το 24ωρο πρακτορείο εκκλησιαστικών ειδήσεων, Romfea.gr.
Η ερμηνεία προσεγγίζεται ως κατανυκτική, ήρεμη και εκκλησιαστική ανάλογη με το ύφος των παραδοσιακών μελών, αναδεικνύοντας τις μυσταγωγικές συνθέσεις του Π. Πελοποννησίου. Τα μουσικά κείμενα βρίσκονται στον δεύτερο τόμο της «Μουσικής Βιβλιοθήκης» του 1869 [1] και θα δημοσιεύονται με σκοπό την μελέτη του φιλόμουσου ακροατηρίου.
Τα παραπάνω είδη ψαλμωδίας, κατά τον Χρύσανθο, ανήκουν στο νέο στιχηραρικό μέλος[2] και ψάλλονται στους ιερούς ναούς το Σαββάτο εσπέρας κατά την περίοδο της Παρακλητικής (Οκτώηχος) σε μια ανακυκλούμενη περίοδο οκτώ εβδομάδων που ξεκινά από την Κυριακή του Πάσχα.
Θεωρία του Πλαγίου Τετάρτου ήχου κατά τον Χρύσανθο εκ Μαδύτων [3]
• Ορολογία
« Πλάγιον του τετάρτου ἦχον ὠνόμασαν οἱ ψαλμῳδοὶ ἐκεῖνον, ὅς τις ἀπῃχεῖται μὲ τὸ Νεαγιε· τὸ ὁποῖον σῴζον προφορὰν ἡγεμονικὴν καὶ σοβαρὰν δεικνύει ἀνάβασιν καὶ κατάβασιν ἑνὸς μὲν τόνου, μείζονος· δύο δὲ, μείζονος καὶ ἐλάσσονος· τριῶν δὲ, μείζονος, ἐλάσσονος καὶ ἐλαχίστου, καὶ τὰ λοιπά.
Βάσιν δὲ ἢ Ἴσον ἔχει τοιούτον, ὥστε ἐλευθέρως μὲν ἀναβαίνει τόνους ἑπτά· ἐλευθέρως δὲ καταβαίνει τόνους τρεῖς. Καὶ τέσσαρας μὲν τόνους ἐπὶ τὸ ὀξὺ δεικνύει αγια τρεῖς δὲ τόνος ἐπὶ τὸ βαρὺ, νεαγιε· τοιούτος δὲ τόνος εἶναι νη.
Ὅταν ὅμως ἔχῃ ἴσον τὸν τόνον γα, τότε ἀληθινὰ τὸ Ἴσον τοῦ εἶναι τρεῖς τόνες ὀξύτερον, πλὴν τὸ μέλος βαδίζει ἀπὸ του γα, ὡς ἀπὸ τοῦ νη δηλαδὴ δύο τόνους ἐπὶ τὸ ὀξὺ δεικνύει μέλος του Βου, καὶ ὄχι του Κε, καθὼς φαίνεται εἰς τὸ, Ἰδοὺ ὁ νυμφίος ἔρχεται, καὶ εἰς τὰ λοιπά.»
• Απήχημα
«Ἐνάρχεται δὲ τὸ ἀπήχημα του Πλαγίου τετάρτου ἤχος ἀπὸ του νη, καὶ λήγει εἰς τὸν νη Ὅ ταν ὅμως προγράφηται τὸ μέλος δίτονον, ὁ προψαλλόμενος ήχος λήγει εἰς τὸν βου· ὅταν δὲ τρίτονον, εἰς τὸν γα»
• Κλίμακα
«Κλίμακα δὲ ἔχει ὁ Πλάγιος του τετάρτου ἦχος τὴν διατονικὴν κατὰ τὸ διαπασῶν σύστημα· θέλει ὅπως πολλάκις νὰ πέρνῃ τὸν ὑπ᾽ αὐτὸν ζω δίεσιν· καὶ τότε τίθεται τὸ [ατζέμ] ἐπὶ τῇ νη πρὸς σαφήνειαν.»
• Καταλήξεις
«Καταλήξεις δὲ ποιεῖ, ἀτελεῖς μὲν εἰς τους δι, βου, νη ἐντελεῖς δὲ εἰς τὸν νη, καὶ σπανίως εἰς τὸν δι· καὶ τελικὰς εἰς τὸν νη. Σημεῖα δὲ μαρτυριῶν εἰς τὸν πλάγιον τῷ τετάρτου ἦχον δὲν εἶναι ἄλλα, παρὰ ἐκεῖνα ἅτινα διωρίσθησαν εἰς τὸν πρῶτον ἦχον κατὰ τὸ διαπασῶν σύστημα.»
• Δεσπόζοντες φθόγγοι
«Δεσπόζοντας δὲ φθόγγους εἰς τὰ σιχηρὰ καὶ εἱρμολογικὰ ἔχει τὸς νη, βου, δι, διότι εὐθὺς ἀρξάμενος, ζητεῖ νὰ δείξῃ μελῳδίαν ἀνήκουσαν του βου, καὶ ἄλλοτε μὲν ἐπιστρέφει πρὸς τὸ Ἴσον· ἄλλοτε δὲ ἀφορῶν εἰς τὸ ὀξύτερον, δεικνύει τὸν δι· καὶ ἀναβαίνει ἕως εἰς τὴν ὀγδόην διὰ νὰ ποιήσῃ κατάληξιν, ἀτελῆ μὲν εἰς τὸν δι, ἐντελῆ δὲ εἰς τὸ ἴσον του.»
• Ήθος του ήχου
«Τὸ ἦθος τοῦ Πλαγίου τετάρτου ἤχου σῴζει χαρακτῆρα, κλίνοντα εἰς τὸ θελκτικῶν, ἡδονικὸν, καὶ ἑλκυστικὸν εἰς πάθη· διὰ τούτο καὶ οἱ κῶμοι κατά τοῦτον τὸν ἦχον ἐμελίζοντο ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον. Πρὸς τούτοις κλίνει καὶ εἰς τὸ σεμνὸν, ὅτε συμβάλλει μεγάλως ἡ βραδεῖα ἀγωγὴ τῷ χρόνου, καὶ μετάθεσις τῇ τόνου ἀπὸ τῇ νη ἐπὶ τὸν γα.»
Ἤχων σφραγὶς τέταρτε σὺ τῶν πλαγίων,
Ὡς ἐν σεαυτῷ πᾶν καλὸν μέλος φέρων.
᾿Ανευρύνεις σὺ τοὺς κρότες τῶν ἀσμάτων.
Ἤχων κορωνὶς ὡς ὑπάρχων καὶ τέλος.
Ὡς ἄκρον ἐν φθόγγοις τε καὶ φωνῶν στάσει,
῎Ακρον σε φωνῆς δίς σε καλῶ καὶ τέλος.
Η ηχογράφηση είναι ζωντανή και πραγματοποιήθηκε στον Ιερό Ναό Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Πολιούχου Αθηνών.
Τους ύμνους συνέψαλλαν υπό την διεύθυνση του κ. Δεμελή Γεώργιου οι:
Αναστάσιος Μαυρογένης
Χάρης Τρασάνης
Ιωάννης Πλευρίτης
Σπύρος Περιβολάρης
Αναστάσιος Παυλίδης
Δημήτρης Τζωρτζάτος
Στέφανος Γκιάτης
Φίλιππος Αθηναίος
Ιωάννης Καλιακμάνης
Δημήτριος Σαραντόπουλος
Δήμος – Μάριος Μωραϊτάκης
Κωνσταντίνος Λαντζόπουλος
Παραπομπές
[1]. ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΔΙΗΡΗΜΕΝΗ ΕΙΣ ΤΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΥΣΑ Απάσης της ενιαυσίου ακολουθίας ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ των ΑΡΧΑΙΩΝ επί της Βυζαντινής εποχής και μετ' αυτήν ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ. Μετά προσθήκης των μέχρι τούδε ανεξηγήτων, ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΕΓΚΡΙΣΕΙ ΚΑΙ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ Α. Θ. ΠΑΝΑΓΙΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΕΡ. ΣΥΝΟΔΟΥ. Παρά των ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. Αναλώμασιν αυτών τε και των φιλομούσων ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ. ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΕΝ ΤΗ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ, ΤΗ ΔΙΕΥΘΥΝΟΜΕΝΗ ΥΠΟ ΤΟΥ Κ. Β. Δ. ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΟΣ. 1869.
[2]. Θεωρητικό Χρυσάνθου, Έντυπο,1832. Βιβλίο Ε΄. Κεφ. Β΄. Παρ. 403. Πώς εμελίζοντο αι ψαλμωδίαι.
[3] Θεωρητικό Χρυσάνθου Έντυπο, 1832. βιβλίο Δ΄. Κεφ. ΙΓ΄ . Παρ. 369. Περί του Πλαγίου Τετάρτου Ήχου.
Φωτογραφίες Γεώργιος Κανάκης
