Για την Romfea. gr | Χάρης Τρασάνης

Η Χορωδία

Ο «Βυζαντινός Χορός» του Ιερού Ναού Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Πολιούχου Αθηνών, αποτελείται κυρίως από σπουδαστές της τάξης του κ. Δεμελή Γεώργιου, της Σχολής του Εκκλησιαστικού Ιδρύματος Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών αλλά και εκλεκτούς φίλους της ψαλτικής τέχνης με σκοπό την προβολή και την διάδοση της.

Την έρευνα για την επιλογή του ρεπερτορίου την έχει ο κ. Τρασάνης Χάρης ενώ την διδασκαλία των ύμνων και την διεύθυνση του «Βυζαντινού Χορού» έχει ο κ. Δεμελής Γεώργιος ο οποίος πραγματοποιεί πρόβες σε εβδομαδιαία βάση με σκοπό να συνενώσει αυτούς που πιστεύουν στο όραμα του «Βυζαντινού Χορού», έχοντας ως πυξίδα την φράση του Αριστείδη του Κοϊντιλιανού που μιλά για τα «απόρρητα εν τη μουσική», δηλ ό,τι δεν καθορίζεται γραπτώς «εν ταίς προς αλλήλους ομιλίαις διεσώζοντο».

Κατά παραβολή ο μαθητής της Ψαλτικής τέχνης πρέπει να έχει παρουσία στο ψαλτήρι για να διδαχθεί τα «απόρρητα εν τη μουσική», εν τη Βυζαντινή μουσική! «Ο θέλων μουσικήν μαθείν και θέλων επαινείσθαι θέλει πολλάς υπομονάς, θέλει πολλάς ημέρας … », νουθετεί προς μαθητάς ο κ. Χρυσάφης ο Νέος (Ακμή περ. 1650 - 1685).

Όχημα για την υλοποίηση του οράματός του, είναι η συστηματική, ερμηνευτική παρουσίαση πολλών ειδών ψαλμωδίας, σπουδαίων μελοποιών της Εκκλησιαστικής μουσικής και παράδοσης.

Ρεπερτόριο

Ο «Βυζαντινός Χορός» ερμηνεύει από το Αναστασιματάριον του Π. Πελοποννησίου (1730-1777), τα κατ' ήχων Κεκραγάρια, στιχολογίες των Κεκραγαρίων, στιχηρά εσπέρια του Μεγάλου Εσπερινού του Σαββάτου και δογματικά θεοτοκία και θα παρουσιάζονται εβδομαδιαίως από το 24ωρο πρακτορείο εκκλησιαστικών ειδήσεων, Romfea.gr.

Η ερμηνεία προσεγγίζεται ως κατανυκτική, ήρεμη και εκκλησιαστική ανάλογη με το ύφος των παραδοσιακών μελών, αναδεικνύοντας τις μυσταγωγικές συνθέσεις του Π. Πελοποννησίου. Τα μουσικά κείμενα βρίσκονται στον δεύτερο τόμο της «Μουσικής Βιβλιοθήκης» του 1869 [1] και θα δημοσιεύονται με σκοπό την μελέτη του φιλόμουσου ακροατηρίου.

Τα παραπάνω είδη ψαλμωδίας, κατά τον Χρύσανθο, ανήκουν στο νέο στιχηραρικό μέλος[2] και ψάλλονται στους ιερούς ναούς το Σαββάτο εσπέρας κατά την περίοδο της Παρακλητικής (Οκτώηχος) σε μια ανακυκλούμενη περίοδο οκτώ εβδομάδων που ξεκινά από την Κυριακή του Πάσχα.

Θεωρία του Βαρέος ήχου κατά τον Χρύσανθο εκ Μαδύτων [3] 

Ορολογία

«Βαρὺν ἦχον ὠνόμασαν οἱ ψαλμῳδοὶ τὸν πλάγιον τοῦ τρίτου ἦχον ἐξ ἀρχαιολογίας. Διότι, καθὼς λέγουσιν, ἐπινοήσας ὁ Ἑρμῆς τὴν λύραν ἑπτάχορδον, ἐδίδαξε καὶ φθόγγους ἑπτά, καὶ ἤχους ἑπτά· βαρύτατος δὲ τῶν ἑπτὰ φθόγγων ἦτον ὁ ζω· διὰ τοῦτο καὶ ὁ ἦχος ὅς τις εἶχεν Ἴσον τὸν ζω, ὠνομάσθη Βαρὺς ἦχος. 

Ὕστερον ὁ Πυθαγόρας καὶ οἱ μετ᾿ αὐτὸν αὐξήσαντες εἰς ὀκτὼ τὰς χορδάς, καὶ τοὺς φθόγγους, καὶ τοὺς ἤχους, δὲν ἠθέλησαν νὰ ἀλλάξωσι τὸ ὄνομα τοῦ Βαρέος ἤχου, διὰ νὰ μὴν ἀλησμονηθῇ παντάπασιν ἡ ἀρχαιότροπος λύρα.»

Απήχημα

«Ἐνάρχεται δὲ τὸ ἀπήχημα τοῦ Βαρέος ἤχου κατὰ μὲν τὸ στιχηράριον καὶ εἱρμολόγιον ἀπὸ τοῦ γα, καὶ λήγει εἰς τὸν γα' κατὰ δὲ τὴν παπαδικὴν καὶ τὸ καλοφωνικὸν εἰρμολόγιον, ἀπὸ τοῦ νη, καὶ λήγει εἰς τὸν ζω.»

Κλίμακα 

«Κλίμακα δὲ ἔχει ὁ Βαρὺς ἦχος εἰς μὲν τὰ στιχηρά καὶ εἰρμολογικὰ τὴν ἑξῆς ἐναρμόνιον: Πα-Βου(δίεση)-Γα-Δι-Κε-Ζω(ύφεση)-Νη-Πα ὄχι ὅμως καθὼς τὴν ἔχει καὶ ὁ Τρίτος ἦχος, ἀλλὰ μὲ ταύτην τὴν διαφοράν. 

Τό Κε-Ζω διάστημα ὁ μὲν τρίτος ἦχος τὸ θέλει τεταρτημόριον τοῦ μείζονος τόνου· ὁ δὲ Βαρὺς ἐλάχιστον τόνον· εἰς δὲ τὸ παλαιὸν στιχηράριον καὶ εἰς τὰ παπαδικά μεταχειρίζεται τὴν διατονικὴν κλίμακα. 

Μὲ ὅλον τοῦτο περὶ τὰς καταλήξεις τῶν στιχηρῶν ἅπτεται τῆς ἐναρμονίου κλίμακος· καὶ τότε γνωρίζεται διὰ τοῦ (ατζέμ) τιθεμένου ἐπὶ τοῦ γα, ἢ ἐπὶ τῆς ὑφέσεως τοῦ ζω, ἢ τοῦ βου.»

 Καταλήξεις

«Καταλήξεις δὲ ποιεῖ ὁ Βαρὺς ἦχος, ὅταν μὲν μεταχειρίζηται τὴν ἐναρμόνιον κλίμακα, 

ἀτελεῖς μὲν εἰς τὸν δι, καὶ εἰς τὸν νη, καὶ σπανίως εἰς τὸν πα· ἐντελεῖς δὲ καὶ τελικάς, εἰς τὸν γα· ὅταν όμως μεταχειρίζεται τὴν διατονικὴν κλίμακα, ἀτελῶς μὲν λήγει εἰς τὸν δι, ἐντελῶς δὲ εἰς τὸν πα, καὶ εἰς τὸν ζω· τελικῶς δὲ εἰς τὸν ζω.» 

Σημεῖα δὲ μαρτυριῶν εἰς αὐτὸν τὸν ἦχον εἶναι ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἔχουσιν ὁ τρίτος ἦχος καὶ ὁ πρῶτος.»

Δεσπόζοντες φθόγγοι

«Δεσπόζοντας δὲ φθόγγους εἰς τὰ στιχηραρικὰ καὶ εἰρμολογικὰ ἔχει τοὺς ζω, δι, βου, καθώς γίνεται φανερὸν ἀπὸ τὸ Ἀναστασιματάριον τοῦ Πέτρου· διότι συνειθίζει εὐθὺς ἀρχόμενος νὰ δείξῃ τὴν δίεσιν τοῦ βου, ἢ τὴν ὕφεσιν τοῦ ζω· 

εἰς δὲ τὸ παλαιὸν στιχηράριον καὶ εἰς τὴν παπαδικὴν κατὰ τὰς διαφόρους ἰδέας, ἔχει καὶ τοὺς δεσπόζοντας φθόγγους διαφόρους. Σημεῖον δὲ τῆς φθορᾶς τοῦ Βαρέος ἤχου, ὅταν μὲν ὁδεύῃ τὴν ἐναρμόνιον κλίμακα, εἶναι τὸ (ατζέμ), καὶ τίθεται εἰς τὸν γα, καὶ εἰς τὴν ὕφεσιν του ζω και τοῦ βου·

ὅταν δὲ ὁδεύῃ κλίμακα διατονικὴν εἶναι τὸ (διατονική φθορά του Ζω), καὶ τίθεται ἐπὶ τοῦ ζω· καὶ ἔτι κάθε ἕνα ἀπὸ τὰ 8 σημεῖα τῶν φθορῶν, τιθέμενον εἰς τὸν ἴδιον τόνον ὡς προεδιωρίσθησαν.» 

Ήθος του ήχου

«Τὸ ἦθος του Βαρέος ἤχου κλίνει εἰς τὸ ἡσυχαστικόν· καὶ μάλιστα ὅταν μεταχειρίζηται τὴν ἐναρμόνιον κλίμακα, σῴζει χαρακτῆρα γαλήνιον, εἰρηνικόν, καὶ δυνάμενον μετριάζειν τὸ ἐξορμητικὸν τοῦ τρίτου ἤχου, καὶ κατακοιμίζειν τὰ πνεύματα· διὰ τοῦτο ἀπαρέσκει μὲν τοῖς νέοις καὶ τοῖς εὐγενέσιν· ἀρέσκει δὲ τοῖς ἁπλοῖς καὶ γέρουσι· τοιοῦτον δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐν τῇ Ὀκτωήχω στίχων ἐκφράζεται τὸ ἦθος αὐτοῦ.»

«Οπλιτικῆς φάλαγγος οἰκεῖον μέλος, Ο τοῦ βάρους σὺ κλῆσιν εἰληφὼς φέρεις. Ηχον τὸν ἁπλοῦν, τὸν βάρους ἐπώνυμον, Ο τοὺς λογισμοὺς ἐν βοαῖς μισῶν φιλεῖ, Ἀνδρῶν δὲ ᾆσμα δευτερότριτε βρέμεις, Ὢν ποικίλος δέ, τοὺς ἁπλοῦς ἔχεις φίλους.»

 Η ηχογράφηση είναι ζωντανή και πραγματοποιήθηκε στον Ιερό Ναό Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Πολιούχου Αθηνών.

Τους ύμνους συνέψαλλαν υπό την διεύθυνση του κ. Δεμελή Γεώργιου οι:

- Αναστάσιος Μαυρογένης

- Χάρης Τρασάνης

- Ιωάννης Πλευρίτης

- Εμμανουήλ Καφάτος

- Κωνσταντίνος Λαντζόπουλος

- Θεόφιλος Αρβανίτης

- Δημήτρης Τζωρτζάτος

- Ιωάννης Ορφανός

- Δημήτριος Σαραντόπουλος

- Δήμος – Μάριος Μωραϊτάκης

- Αναστάσιος Παυλίδης

- Φίλιππος Αθηναίος

- Μάριος Χαλδούπης

- Στέφανος Γκιάτης

- Ιωάννης Καλιακμάνης

Παραπομπές

[1]. ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΔΙΗΡΗΜΕΝΗ ΕΙΣ ΤΟΜΟΥΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΥΣΑ Απάσης της ενιαυσίου ακολουθίας ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ των ΑΡΧΑΙΩΝ επί της Βυζαντινής εποχής και μετ' αυτήν ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ. Μετά προσθήκης των μέχρι τούδε ανεξηγήτων, ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΕΓΚΡΙΣΕΙ ΚΑΙ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ Α. Θ. ΠΑΝΑΓΙΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΕΡ. ΣΥΝΟΔΟΥ. Παρά των ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΩΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. Αναλώμασιν αυτών τε και των φιλομούσων ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΩΝ. ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΕΝ ΤΗ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ, ΤΗ ΔΙΕΥΘΥΝΟΜΕΝΗ ΥΠΟ ΤΟΥ Κ. Β. Δ. ΚΑΛΛΙΦΡΟΝΟΣ. 1869.

[2]. Θεωρητικό Χρυσάνθου, Έντυπο,1832. Βιβλίο Ε΄. Κεφ. Β΄. Παρ. 403. Πώς εμελίζοντο αι ψαλμωδίαι.

[3] Θεωρητικό Χρυσάνθου Έντυπο, 1832. βιβλίο Δ΄. Κεφ. ΙΒ΄ . Παρ. 362. Περί του Βαρέος Ήχου.

Φωτογραφίες Γεώργιος Κανάκης