Γράφει ο Ηλίας Λιαμής δρ. Θεολογίας | Romfea.gr
Καθηγητής μουσικής, Συγγραφέας
Η μουσική της Ελληνορθόδοξης παράδοσης μας, αυτήν που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «Βυζαντινή μουσική» αποτελεί ένα υπέροχο και θαυμαστό καλλιτεχνικό δημιούργημα, βασισμένο στην απόλυτη ισορροπία λόγου και μελωδίας.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας μας δεν επέτρεψαν ποτέ σε ένα από τα δύο να διαταράξει την ισορροπία αυτή.
Ο λόγος στην Βυζαντινή μουσική διατηρεί την καθαρότητα και την ποιητικότητά του. Μέσα σ΄ αυτόν κρύβονται τα νάματα και οι αλήθειες της Ορθόδοξης πίστης.
Έρχεται όμως η μελωδία ως όχημα του λόγου να επιδράσει καθοριστικά στην ανθρώπινηψυχή και να κάνει μέτοχο των αληθειών αυτών, όχι μόνον τη διάνοια, αλλά και το ανθρώπινο συναίσθημα.
Στην Βυζαντινή μουσική, νους και καρδία γίνονται ένα και ενισχύουν την πίστη, ως καρπό του τρίτου μέρουςτης ψυχής, της ελεύθερης βούλησης, του πιο πολύτιμου χαρακτηριστικού της εικόνας Θεού, με την οποία μας προίκισε ο Δημιουργός.
Παράλληλα, η Βυζαντινή μας μουσική αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο θεολογικής μάθησης και συμπυκνωμένης κατήχησης, που αναπτύχτηκε σε εποχές όπου η δυνατότητα σπουδής μέσω κειμένων αποτελούσε προνόμιο των ολίγων.
Κι όμως, επί αιώνες, η Βυζαντινήμουσική και ευρύτερα η Βυζαντινή τέχνη δίδαξε και διέσωσε όχι μόνον τα δόγματα της Εκκλησίας μας, αλλά και πτυχές της σωτηρίας οδού των Αγίων, των Πατέρωνκαι των Ασκητών της Εκκλησίας μας.
Όποιος εντρυφά στο Βυζαντινό μέλος , μυείται κατ΄ ούσίαν στην Ορθόδοξη πίστη. Αυτή η αλήθεια υπήρξε και το κίνητρο της έναρξης μιας νέας ενότητας στην ιστοσελίδα μας. Μιας ενότητας, που, μέσω της απλής ερμηνείας, θα επιδιώξει να καταστήσει κοινωνούς των πολύτιμων θησαυρών της παράδοσής μας όσο το δυνατόν περισσότερους αναγνώστες.
Α΄ ΣΤΙΧΗΡΟ
Κύριε, ἐσφραγισμένου τοῦ τάφου ὑπὸ τῶν παρανόμων, προῆλθες ἐκ τοῦ μνήματος, καθὼς ἐτέχθης ἐκ τῆςΘεοτόκου· οὐκ ἔγνωσαν πῶς ἐσαρκώθης, οἱ ἀσώματοίσου Ἄγγελοι· οὐκ ᾔσθοντο πότε ἀνέστης, οἱφυλάσσοντές σε στρατιῶται· ἀμφότερα γὰρ ἐσφράγισταιτοῖς ἐρευνῶσι· πεφανέρωται δὲ τὰ θαύματα, τοῖςπροσκυνοῦσιν ἐν πίστει τὸ μυστήριον· ὃ ἀνυμνοῦσιν, ἀπόδος ἡμῖν ἀγαλλίασιν, καὶ τὸ μέγα ἔλεος.
Σήμερα, στο πρώτο αναστάσιμο στιχηρό, ο υμνωδός αναδεικνύει το μεγαλείο της πίστης. Συνδέει κατ΄ αρχάς την Γέννηση με την Ανάσταση του Χριστού.
Τι κοινό βρίσκει; Το ανεξήγητο. Και μάλιστα, όχι μόνον στουςανθρώπους αλλά και τους αγγέλους. Στην συνέχεια όμως αποκαλύπτονται οι αληθινοί αποδέκτες του λόγου του.
Ποιοι είναι ; Εκείνοι που ερευνούν τα μυστήρια της πίστεως με την λογική. Χωρίς περιστροφές, τους ανακοινώνει: Δεν είναι αυτός ο δρόμος της προσέγγισης των θαυμάτων του Θεού. Αυτά αποκαλύπτονται μόνο σε όσους προσέρχονται ως ταπεινοί προσκυνητές, όπως οι βοσκοί και οι μάγοι της νύχτας των Χριστουγέννων, με μοναδικό εφόδιο την πίστη. Δεν θυμίζει αυτό την ρήση του Παύλου;
«οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα, οὐ πολλοὶ δυνατοί, οὐπολλοὶ εὐγενεῖς, ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεὸς ἵνα τοὺς σοφοὺς καταισχύνῃ (Α΄ Κορ., 1, 26-27).
Στην υπέρβαση της ανθρώπινης λογικής κρύβεται η ειρήνη των ψυχικών δυνάμεων και αυτή είναι ο οδός που οδηγεί στο έλεος του Θεού.
Β΄ ΣΤΙΧΗΡΟ
Κύριε, τοὺς μοχλοὺς τοὺς αἰωνίους συντρίψας, καὶδεσμὰ διαρρήξας, τοῦ μνήματος ἀνέστης, καταλιπών σου τὰ ἐντάφια, εἰς μαρτύριον τῆς ἀληθοῦς, τριημέρου ταφῆςσου· καὶ προῆγες ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ, ὁ ἐν σπηλαίῳτηρούμενος. Μέγα σου τὸ ἔλεος, ἀκατάληπτε Σωτήρ! Ἐλέησον ἡμᾶς.
Στο δεύτερο στιχηρό, αναφέρεται με θαυμαστή περιεκτικότητα ο σκοπός της Αναστάσεως του Χριστού μας. Ποιος είναι; Η συντριβή των δεσμών του ανθρώπου, που τον εμπόδιζαν επί αιώνες να απολαύσει την μακαριότητα της σχέσης του με τον Θεό.
Είναι αυτοί οι αιώνιοι μοχλοί, οι αιώνιες κλειδαριές που κράταγαν τον άνθρωπο δούλο των δικών του παθών, που τον κράταγαν καθηλωμένο στους νόμους της φθοράς και που τον αλλοτρίωσαν και τον αποξένωσαν από την ίδια την κατά χάριν προικισμένη από τις θείες δωρεές φύση του. Αλλά και για τους δύσπιστους, ιδού τα σημάδια της ταφής Του, κείτονται στο άδειο μνημείο. Ιδού ο ίδιος ο Κύριος, που εμφανίζεται επανειλημμένως στου μαθητές Του στην Γαλιλαία.
Αναμφισβήτητη η αλήθεια του Θεού. Αναμφισβήτητη και συνάμα ακατανόητη, όπως τότε στη Βηθλεέμ, έτσι και στην Ανάσταση. Όλα ακατανόητα. Αυτό είναι και το επίθετο που επιλέγει ο υμνωδός να προσδώσει στον Κύριο: «Ακατανόητε, ακατάληπτε Κύριε», τον αποκαλεί. Και ολοκληρώνει τον ύμνο αυτό με μια κρυφή ελπίδα: Αφού Κύριε όλα τα μπορείς, ξεπέρασε και τις δίκες μας αμαρτίες και χάρισέ μας το έλεός Σου.
Γ΄ ΣΤΙΧΗΡΟ
Κύριε, αἱ γυναῖκες ἔδραμον ἐπὶ τὸ μνῆμα, τοῦ ἰδεῖν σε τὸν Χριστόν, τὸν δι᾿ ἡμᾶς παθόντα· καὶ προσελθοῦσαι, εὗρον Ἄγγελον ἐπὶ τὸν λίθον καθήμενον, τῷ φόβῳκυλισθέντα, καὶ πρὸς αὐτὰς ἐβόησε λέγων· Ἀνέστη ὁ Κύριος· εἴπατε τοῖς Μαθηταῖς, ὅτι ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, ὁ σῴζων τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Το τρίτο στιχηρό είναι κατ΄ εξοχήν αφηγηματικό. Με τρόπο σύντομο και λιτό, σαν κάτι που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση, περιγράφει τα γεγονότα που ακολούθησαν την Ανάσταση: Την γενναιότητα των Μυροφόρων, την έκστασή τους μπροστά στον αποκεκυλισμένο λίθο, την θριαμβευτική ανακοίνωση του Αγγέλου, πως ο Χριστόςανέστη.
Διαπιστώνουμε ξανά πως οι πρώτοι απόστολοι είναι κατ΄ ουσίαν οι Μυροφόρες. Τι θαυμάσια εξάλειψη κάθε διάκρισης ανάμεσα σε άνδρα και γυναίκα! Δενυποκρύπτεται εδώ ένας παραλληλισμός με την Εύα; Δεν ήταν εκείνη η γυναίκα που προσέφερε τον πικρό καρπό της παρακοής; Δεν είναι τώρα τώρα οι ευλογημένεςΜυροφόρες γυναίκες που μεταφέρουν τον γλυκό καρπό της επιστροφής; Ιδού ο καρπός: Ο ζωντανός Χριστός. Οσωτήρας των ψυχών μας.
Δ΄ ΣΤΙΧΗΡΟ
Κύριε, ὥσπερ ἐξῆλθες ἐσφραγισμένου τοῦ τάφου, οὕτωςεἰσῆλθες καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, πρὸς τοὺςΜαθητάς σου, δεικνύων αὐτοῖς τὰ τοῦ σώματος πάθη, ἅπερ κατεδέξω Σωτὴρ μακροθυμήσας. Ὡς ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, μώλωπας ὑπήνεγκας, ὡς Υἱὸς δὲ τοῦ Θεοῦ, κόσμον ἠλευθέρωσας. Μέγα σου τὸ ἔλεος, ἀκατάληπτεΣωτήρ! Ἐλέησον ἡμᾶς.
Το τέταρτο στιχηρό παρουσιάζει το μεγάλο σκάνδαλο για την ανθρώπινη λογική: Ο Θεός πάσχει, ο Θεόςυφίσταται αφάνταστες πληγές από τα δημιουργήματάΤου. Ο Θεός πεθαίνει. Δεν είναι όμως αυτή η κατάληξη του σχεδίου Του. Με την Ανάσταση η ανθρώπινη φύση του Κυρίου δεν γνωρίζει πλέον τους περιορισμούς της ύλης.
Δεν Τον δεσμεύει ο λίθος του τάφου. Δεν Τον δεσμεύουν οι κλειστές πόρτες του καταφυγίου τωνΜαθητών. Πάνω στο πανάχραντο σώμα του παραμένουν τα σημάδια του θειου Πάθους, ώστε το παράλογο να είναι συγχρόνως και αναμφισβήτητο. Άραγε υπέφερε ο Θεός από ισχυρότερο; Αδύνατον! Αιτία των Παθών Του είναι η αγάπη και η μακροθυμία Του. Με τον όρο «σπέρμα του Δαυίδ» δηλώνεται η ανθρώπινη φύση. Ναι, αυτή η φύση έπαθε, πληγώθηκε, απέθανε και ετάφη, δίνοντας την εντύπωση πως ούτε ο Θεάνθρωπος διέφυγε από τα δεσμά του Θανάτου. Έρχεται όμως η αντιδιαστολή με την Θεϊκή φύση: Ο Υιός του Θεού.
Ο τελικός νικητής. Ο ελευθερωτής από τον δυνάστη του πεσμένου ανθρώπου. Ο «εισβολέας» στον κλειστό χώροτης περιορισμένης λογικής μας. Ο προπομπός της επιστροφής στο χαμένο μας σπίτι. Στον χαμένο παράδεισο. Και ιδού ξανά η προσφώνηση «ακατάληπτε». Όχι όμως μόνον για τα υπερφυσικά γεγονότα, αλλά καιγια το μέγεθος της Αγάπης Του για μας.
Δεν συλλαμβάνεται με τον νου το έλεος και η αγάπη του Θεού μας. Με την πίστη και την ανταπόκρισή μας όμως την γευόμαστε και την απολαμβάνουμε. Και όσο την βιώνουμε, δεν απομένει στο νου και την καρδιά μας παρά να πλημμυρίζει από ευγνωμοσύνη για τις δωρεέςπου αξιωνόμαστε κάθε μέρα, κάθε ώρα, κάθε στιγμή.