Λάμπρου Κ. Σκόντζου στην Romfea.gr
Θεολόγου – Καθηγητού
«Ἡ γέννησίς σου, Θεοτόκε, χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ· ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ λύσας τὴν κατάραν, ἔδωκε τὴν εὐλογίαν, καὶ καταργήσας τὸν θάνατον, ἐδωρήσατο ἡμῖν ζωὴν αἰώνιον»
Με τους θεολογικώς πυκνούς αυτούς λόγους του απολυτικίου της εορτής, η Εκκλησία δεν περιορίζεται να αναγγείλει ένα γεγονός του παρελθόντος. Ερμηνεύει το γεγονός.
Η Γέννηση της Θεοτόκου γίνεται αφορμή να αποκαλυφθεί ενώπιόν μας το μυστήριο της θείας Οικονομίας, η οποία έχει ως σκοπό την αποκατάσταση του ανθρώπου και την επαναφορά του στην κοινωνία με τον Θεό.
Η Εκκλησία βλέπει στη Γέννηση της Παναγίας όχι απλώς την απαρχή της επίγειας πορείας ενός μοναδικού προσώπου, αλλά την ανατολή της αυγής εκείνης που θα προαναγγείλει την έλευση του «ἡλίου τῆς δικαιοσύνης».
Η Μαρία γεννάται και μαζί της, κατά τρόπο μυστηριώδη, προαναγγέλλεται η αναγέννηση της κτίσεως.
Η απαρχή τῆς ἀνακαινίσεως
Η Γέννηση της Θεοτόκου έρχεται σε μία κρίσιμη στιγμή της ιστορίας της σωτηρίας. Ο άνθρωπος έχει απομακρυνθεί από τον Θεό, η αμαρτία έχει εισέλθει στην ανθρώπινη ύπαρξη και ο θάνατος έχει καταστεί η οδυνηρή πραγματικότητα της μεταπτωτικής ζωής. Κι όμως, η θεία φιλανθρωπία δεν εγκαταλείπει το δημιούργημά της.
Ο Θεός, κατά τον λόγο του Αποστόλου Παύλου, ενεργεί «ὅτε δὲ ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου» (Γαλ.4,4). Και η Γέννηση της Θεοτόκου αποτελεί έναν από τους μεγάλους σταθμούς προς αυτό το «πλήρωμα τοῦ χρόνου».
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, στους περίφημους λόγους του για το Γενέσιο της Θεοτόκου, προσλαμβάνει το γεγονός με το βλέμμα της Εκκλησίας και το τοποθετεί μέσα στη μεγάλη προοπτική της σωτηρίας.
Η γέννηση της Παναγίας δεν είναι ένα γεγονός αποκομμένο από την ιστορία· είναι η προετοιμασία της ελεύσεως του Χριστού.
Η παράδοση της Εκκλησίας βλέπει στην Παναγία την «προετοιμασία» της ενανθρωπήσεως. Εκείνη είναι ο καρπός της προσδοκίας, η απαρχή της ανακαινίσεως, η «κλίμαξ» διά της οποίας ο Θεός κατέρχεται προς τον άνθρωπο και ο άνθρωπος, εν Χριστώ, ανέρχεται προς τον Θεό.
Δεν είναι τυχαίο ότι η ορθόδοξη υμνολογία χρησιμοποιεί εικόνες κοσμικές, σχεδόν καθολικές: ουρανός, ήλιος, αυγή, πύλη, κλίμακα, θρόνος.
Η γλώσσα αυτή φανερώνει ότι το γεγονός της Θεοτόκου δεν αφορά μόνο ένα πρόσωπο ή έναν λαό. Έχει κοσμική και οικουμενική διάσταση.
«Χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ»
Η λέξη «χαρά» κατέχει κεντρική θέση στην εκκλησιαστική ζωή. Η χαρά, όμως, για την οποία μιλά η Εκκλησία δεν είναι ψυχολογική ευφορία ούτε απαλλαγή από τις δοκιμασίες της ζωής. Είναι καρπός της παρουσίας του Θεού.
Η χαρά του Γενεσίου της Θεοτόκου είναι προδρομική χαρά. Είναι η χαρά εκείνη που γεννιέται επειδή πλησιάζει η ώρα της ενανθρωπήσεως του Λόγου. Η ανθρωπότητα, ακόμη και χωρίς να το γνωρίζει, βαδίζει προς τη συνάντηση με τον Σωτήρα της.
Γι’ αυτό ο ύμνος δεν περιορίζει τη χαρά σε έναν τόπο ή σε έναν λαό. Δεν λέγει ότι η Γέννηση της Θεοτόκου έφερε χαρά μόνο στον οίκο του Ιωακείμ και της Άννας ή μόνο στον λαό του Ισραήλ. Λέγει ότι «χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ».
Η λέξη «οἰκουμένη» αποκτά εδώ βαθύ θεολογικό περιεχόμενο. Ολόκληρη η δημιουργία βρίσκεται σε προσμονή της σωτηρίας. Η κτίση, κατά τον Απόστολο Παύλο, «συστενάζει καὶ συνωδίνει» περιμένοντας την ελευθερία της από τη φθορά (Ρωμ.8,22).
Η γέννηση της Παναγίας αποτελεί, λοιπόν, την αρχή της χαρμόσυνης απαντήσεως του Θεού στο δράμα της κτίσεως.
«Ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης»
Η θεολογική κορύφωση του απολυτικίου βρίσκεται στην εικόνα του «ἡλίου τῆς δικαιοσύνης». Ο Χριστός είναι το φως που δεν δύει. Είναι ο Ήλιος που διαλύει το σκοτάδι της αγνοίας, της αμαρτίας και του θανάτου. Δεν πρόκειται απλώς για μία ποιητική μεταφορά. Η εικόνα του φωτός ανήκει στην καρδιά της χριστιανικής αποκαλύψεως.
Ο ίδιος ο Χριστός λέγει: «Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου» (Ιωάν.8,12). Και ο ευαγγελιστής Ιωάννης διακηρύσσει ότι ο Λόγος «ἦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον» (Ιωάν.1,9).
Ο Ήλιος της Δικαιοσύνης, όμως, δεν ανατέλλει από μόνος του μέσα στην ιστορία. Προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση από την Παρθένο.
Ο άσαρκος Λόγος γίνεται ένσαρκος. Ο αόρατος γίνεται ορατός. Ο απερίγραπτος περιγράφεται. Ο Δημιουργός εισέρχεται στην κτίση.
Εδώ βρίσκεται το ανερμήνευτο μεγαλείο της Θεοτόκου: γίνεται η Μητέρα Εκείνου που είναι Θεός κατά φύσιν και άνθρωπος κατά φύσιν. Γι’ αυτό η Εκκλησία ονομάζει την Παρθένο Θεοτόκο.
Ο τίτλος αυτός δεν αποτελεί υπερβολή ευλάβειας, αλλά φύλαξη της αλήθειας περί του Χριστού. Όπως δίδαξαν οι Πατέρες της Εκκλησίας, όποιος ομολογεί την Παναγία ως Θεοτόκο ομολογεί συγχρόνως την αλήθεια της ενανθρωπήσεως του Λόγου.
Ἡ Παρθένος, «ἡ προετοιμασία τοῦ Θεοῦ»
Η πατερική θεολογία δεν αντιμετωπίζει την Παναγία ως ένα πρόσωπο που απλώς «συμμετέχει» εξωτερικά στο σχέδιο του Θεού. Η ύπαρξή της βρίσκεται στο κέντρο της οικονομίας της σωτηρίας.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, αναφερόμενος στην Υπεραγία Θεοτόκο, υπογραμμίζει το μοναδικό της μεγαλείο και τη θέση της μέσα στο σχέδιο της θείας φιλανθρωπίας.
Η Παναγία γίνεται ο τόπος της ενώσεως του κτιστού με το άκτιστο, όχι επειδή η ανθρώπινη φύση της μεταβάλλεται σε θεότητα, αλλά επειδή γίνεται Μητέρα του Ενανθρωπήσαντος Λόγου.
Στο πρόσωπό της φανερώνεται η υψηλότερη κλήση του ανθρώπου: να γίνει κοινωνός της θείας ζωής. Αυτό είναι και το βαθύτερο νόημα της θεώσεως.
Ο άνθρωπος δεν σώζεται απλώς από μία τιμωρία ούτε αποκτά μία καλύτερη ηθική κατάσταση. Καλείται να ενωθεί με τον Θεό κατά χάριν. Η Παναγία γίνεται το λαμπρότερο ανθρώπινο παράδειγμα αυτής της κοινωνίας.
Ἡ ἐλευθερία τῆς Θεοτόκου
Το μεγαλείο της Θεοτόκου δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς την ελευθερία της. Ο Θεός δεν εισέρχεται στην ιστορία παραβιάζοντας την ανθρώπινη ελευθερία. Η Παναγία προσφέρει ελεύθερα τον εαυτό της στο θέλημα του Θεού. Το «Ἰδού, ἡ Κυρίου δούλη· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου» (Λουκ.1,38) αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας.
Η Παναγία δεν είναι παθητικό όργανο. Είναι πρόσωπο που απαντά. Και η απάντηση αυτή έχει ανυπολόγιστη σημασία: μέσα από το «γένοιτό μοι» της Παρθένου ανοίγεται ο δρόμος για την είσοδο του Θεού στην ανθρώπινη ιστορία.
Εδώ βρίσκεται και ένα μήνυμα εξαιρετικά επίκαιρο. Ο Θεός ζητεί και σήμερα από τον άνθρωπο την ελεύθερη συγκατάθεσή του. Η χάρη δεν καταργεί την ελευθερία· την θεραπεύει και την οδηγεί στην πληρότητά της. Η Παναγία γίνεται, έτσι, εικόνα του ανθρώπου που δεν φοβάται να πει στον Θεό «γένοιτό μοι».
«Καὶ λύσας τὴν κατάραν, ἔδωκε τὴν εὐλογίαν»
Το δεύτερο μέρος του απολυτικίου οδηγεί από τη Γέννηση της Θεοτόκου στο έργο της σωτηρίας: «καὶ λύσας τὴν κατάραν, ἔδωκε τὴν εὐλογίαν».
Η «κατάρα» παραπέμπει στην τραγωδία της πτώσεως. Ο άνθρωπος απομακρύνθηκε από την πηγή της ζωής και γνώρισε τη φθορά.
Ο Χριστός, όμως, προσλαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση, θεραπεύει αυτό που είχε τραυματισθεί.
Η Παναγία βρίσκεται στην αρχή αυτής της πορείας. Από αυτήν λαμβάνει ο Χριστός την ανθρώπινη φύση. Και ό,τι προσλαμβάνεται από τον Χριστό θεραπεύεται.
Η γνωστή πατερική αρχή «τὸ ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον» εκφράζει ακριβώς αυτή τη σωτηριολογική αλήθεια: ο Χριστός προσλαμβάνει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, για να τη θεραπεύσει και να την οδηγήσει στη ζωή.
Γι’ αυτό η ενανθρώπηση δεν είναι απλώς ένα γεγονός που αφορά τον Χριστό. Αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο.
«Καὶ καταργήσας τὸν θάνατον, ἐδωρήσατο ἡμῖν ζωὴν αἰώνιον»
Το απολυτίκιο ολοκληρώνει την πορεία του από τη Γέννηση της Παναγίας στην Ανάσταση. Η Γέννηση της Θεοτόκου οδηγεί στη Γέννηση του Χριστού· η Γέννηση του Χριστού οδηγεί στον Σταυρό· ο Σταυρός οδηγεί στην Ανάσταση· και η Ανάσταση ανοίγει στον άνθρωπο τον δρόμο της αιωνίου ζωής.
Έτσι, μέσα σε ένα μόνο τροπάριο περικλείεται ολόκληρη η οικονομία της σωτηρίας.
Η Εκκλησία δεν απομονώνει ποτέ τα γεγονότα. Η Γέννηση της Θεοτόκου φωτίζεται από τον Σταυρό και την Ανάσταση. Η Παναγία βρίσκεται στην αρχή της επίγειας ζωής του Χριστού και στέκεται επίσης κάτω από τον Σταυρό Του.
Η χαρά, επομένως, της εορτής δεν είναι επιφανειακή. Είναι πασχάλια χαρά. Είναι η χαρά εκείνη που γνωρίζει ότι ακόμη και ο θάνατος έχει πλέον νικηθεί.
Ἡ οἰκουμενικὴ διάσταση τῆς χαρᾶς
Το «πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ» μας καλεί να υπερβούμε μία στενή και ατομική αντίληψη της πίστεως. Ο Χριστός δεν ήλθε για λίγους.
Η Θεοτόκος δεν γίνεται Μητέρα του Σωτήρος ενός συγκεκριμένου έθνους, αλλά του Σωτήρος του κόσμου. Η Εκκλησία, επομένως, είναι κατ’ εξοχήν οικουμενική.
Η χαρά της δεν μπορεί να είναι κλεισμένη μέσα στα όρια μιας ομάδας, μιας κοινωνικής τάξεως ή ενός τόπου. Όπου υπάρχει άνθρωπος, εκεί υπάρχει και η πρόσκληση της σωτηρίας.
Και η Παναγία, ως Μητέρα του Χριστού και Μητέρα της ζωής, γίνεται σημείο ενότητας. Δεν συγκεντρώνει τους ανθρώπους γύρω από τον εαυτό της για να τους απομακρύνει από τον Χριστό· τους οδηγεί στον Χριστό.
Όπως ψάλλει η Εκκλησία σε πλήθος ύμνων, η Θεοτόκος είναι η «τιμιωτέρα τῶν Χερουβείμ καὶ ἐνδοξοτέρα ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ», διότι έγινε η Μητέρα του Θεού. Και ακριβώς γι’ αυτό η τιμή προς αυτήν αποτελεί πάντοτε δοξολογία του Ενανθρωπήσαντος Υιού της.
Ἡ χαρὰ ὡς τρόπος ζωῆς
Η εορτή του Γενεσίου της Θεοτόκου μας προσκαλεί, τέλος, να ξαναβρούμε την αληθινή έννοια της χαράς.
Ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά τη χαρά σε πολλά πράγματα και συχνά ανακαλύπτει ότι αυτά δεν μπορούν να γεμίσουν το βάθος της υπάρξεώς του.
Η χριστιανική χαρά, όμως, δεν είναι αποτέλεσμα ευνοϊκών περιστάσεων. Είναι καρπός της παρουσίας του Χριστού.
Ο άνθρωπος μπορεί να κλαίει και ταυτόχρονα να ελπίζει. Μπορεί να δοκιμάζεται και ταυτόχρονα να χαίρεται.
Μπορεί να βρίσκεται ενώπιον του θανάτου και να προσδοκά την ανάσταση. Αυτή είναι η παράδοξη χαρά της Εκκλησίας. Και αυτήν ακριβώς προαναγγέλλει η Γέννηση της Θεοτόκου.
Η Παναγία γεννιέται και η ιστορία αρχίζει να κινείται προς τον Χριστό. Η αυγή εμφανίζεται πριν ακόμη ανατείλει ο Ήλιος.
Η σιωπή της Βηθλεέμ προετοιμάζεται μέσα στη σιωπή της Ναζαρέτ. Και ολόκληρη η κτίση, χωρίς ακόμη να το γνωρίζει, βαδίζει προς τη στιγμή κατά την οποία ο Θεός θα γίνει άνθρωπος.
Ἐπίλογος
Το Γενέσιο της Θεοτόκου είναι, κατά συνέπεια, εορτή ελπίδος. Είναι εορτή της απαρχής. Είναι η εορτή εκείνη κατά την οποία η Εκκλησία βλέπει μέσα σε ένα μικρό παιδί τη μεγάλη αυγή της σωτηρίας.
Η Παναγία γεννιέται και μαζί της αρχίζει να φανερώνεται το μυστήριο της νέας κτίσεως. Γι’ αυτό και η Εκκλησία ψάλλει με δοξολογική αγαλλίαση: «Ἡ γέννησίς σου, Θεοτόκε, χαρὰν ἐμήνυσε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ».
Η χαρά αυτή δεν είναι παρελθόν. Είναι παρούσα και ζωντανή. Είναι η χαρά του Χριστού που νικά την απελπισία, της ελπίδας που νικά την απόγνωση, της ζωής που νικά τον θάνατο.
Η Παναγία στέκεται ενώπιόν μας ως η ζωντανή μαρτυρία ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει κατοικητήριο της θείας χάριτος.
Και ο Χριστός, ο «ἥλιος τῆς δικαιοσύνης», εξακολουθεί να ανατέλλει μέσα στην Εκκλησία, φωτίζοντας κάθε άνθρωπο που προσέρχεται με πίστη στο ανέσπερο φως Του.
Ας προσέλθουμε, λοιπόν, και εμείς στη χαρά της εορτής με καρδιά ταπεινή και ευγνώμονα. Ας τιμήσουμε την Παναγία όχι μόνο με λόγια, αλλά μιμούμενοι την πίστη, την ταπείνωση και την ολοκληρωτική αφιέρωσή της στον Θεό.
Και ας παρακαλέσουμε την Υπεραγία Θεοτόκο να μας οδηγήσει εκεί όπου πάντοτε οδηγεί κάθε αληθινή τιμή προς το πρόσωπό της: στον Χριστό, τον Σωτήρα του κόσμου, τον Ήλιο της Δικαιοσύνης, τον νικητή του θανάτου και δωρητή της αιωνίου ζωής.
Χρόνια πολλά και ευλογημένα!