Γράφει στη Romfea.gr ο Αθανάσιος Καραθανάσης

Ομοτ. Καθηγητής ΑΠΘ

Καθηγητής Πανεπιστημίου Λευκωσίας

Βιβλιοκρισία

«Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Κύριλλος Λούκαρις και η επιστολογραφία του με τον David le Leu de Wilhem (1618-1619), υπό το πρίσμα των διαχριστιανικών σχέσεων και της εκκλησιαστικής πολιτικής»

Ο Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρις, εκ των μαρτύρων Πατριαρχών του Γένους, Κρης την καταγωγή, με διακεκριμένη παιδεία, είχε μάλιστα σπουδάσεις στο περιώνυμό για την εποχή του Πανεπιστήμιο της Padova, με την φροντίδα του θείου του Πατριάρχου Αλεξανδρείας Μελετίου Πηγά. Νέος πολύ, ήταν μόλις 29 ετών, σταλμένος από τον θείο του, αντιμετώπισε την θύελλα της ρωμαιοκαθολικής προπαγάνδας στην Πολωνία με δύο αποστολές.

Ήταν έτοιμος να εισέλθει όχι μόνον στην εκκλησιαστική, αλλά και στην πολιτική ζωή, όταν διαδέχτηκε τον θείο του ως Πατριάρχης, πλέον, στον παλαίφατο θρόνο Αλεξάνδρειας (1601-1612).

Οι καιροί ήσαν κρίσιμοι, από τη μια η ρωμαιοκαθολική δραστηριότητα στην Ελληνική Ανατολή και από την άλλη η φιλόδοξη Διαμαρτύρηση του Λουθήρου.

Στα πλαίσια αυτά, και εν προκειμένω, τον πρώτο καιρό της Πατριαρχίας του στην Αλεξάνδρεια, ο κ. Γρηγόριος Λιάντας, Αναπληρωτής Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ., εξέδωσε στις εκδόσεις Κυριακίδη (Θεσσαλονίκη) το 2019, σε μετάφραση, μια σειρά επιστολών του Λουκάρεως, οι περισσότερες γραμμένες στην λατινική προς τον David le Leu de Wilhem, τις οποίες εντόπισε στην βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Leyde.

Ο Wilhem ήταν εκ των προσωπικοτήτων της Διαμαρτυρήσεως και ευρέθη στην Β. Αφρική, περιηγούμενος το Κάιρο, την Αλεξάνδρεια, την Ιερουσαλήμ, για να γνωρίσει τον κόσμο της Ανατολής, προφανώς ως άνθρωπος της Διαμαρτυρήσεως.

Ήταν φυσικό, ως εκ τούτου, να γνωρίσει το νεαρό Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρη, με τον οποίο ανέπτυξε μία οικειότητα και με τον οποίον συζήτησε επιστολικώς την περίοδο 1618-1619. Πρόκειται για δεκατέσσερις επιστολές, εννέα στην λατινική και πέντε στην ιταλική.

Ο κ. Γρηγόριος Λιάντας σχολιάζει μία προς μία τις επιστολές του Λούκαρι στον David le Leu de Wilhem, των οποίων το περιεχόμενο περιληπτικώς παρουσιάζει.

Σημειωτέον ότι οι επιστολές του Λουκάρεως απηχούν ένα μόνο μέρος των επιδράσεων που άσκησαν στην ψυχή του Ευρωπαίοι λόγιοι της εποχής του που τους μνημονεύει στις επιστολές του, όπως τον Άγγλο John Rainelds Ραϊνόλδο σε επιστολή του, τον Jacob Hutter, τον Ελβετό αναβαπτιστή, που ανέβηκε στην πυρά το 1536, τον Baltasor Venator, Γερμανό ανθρωπιστή, τον Ολλανδό καθηγητή Justus Lipsius κ.α.

Αντιλαμβάνεται κανείς την επιθυμία του νεαρού Πατριάρχου να γνωρίσει τους Ευρωπαίους διανοητές, με την βοήθεια του Wilhem, που του δάνειζε, αλλά και τον πόθο του να προμηθευθεί τα δυσεύρετα στην Ανατολή βιβλία τους.

Όσο για τις επιστολές του Λουκάρεως προς Wilhem, ο λόγος στην πρώτη η έκφραση των ευχαριστιών του, γιατί έμαθε τόσο ωφέλιμα που ποτέ δεν είχε ακούσει.

Η απάντησή του στην δεύτερη επιστολή αφορά θεολογικά θέματα, όπως το σχέδιο μεταρρυθμίσεων στην Εκκλησία – εννοεί των Διαμαρτυρομένων, στις οποίες ο Λούκαρις συνοψίζει ως βάση αυτών των μεταρρυθμίσεων και αυτά είναι : ταπεινοφροσύνη αντί για ματαιοδοξία, περιφρόνηση προς τα εγκόσμια αντί για απληστία, ευαγγελική απλότητα αντί για δεισιδαιμονία. Και συμπληρώνει ότι δεν αναμένει τίποτα από αυτά.

Στην τρίτη επιστολή ο λόγος για επιστροφή των βιβλίων που ο Wilhem του δάνεισε. Στην πέμπτη επιστολή γράφει για τις τρεις διδασκαλίες για την Θεία Ευχαριστία, των Παπικών, τον Λουθηρανών, των Ορθοδόξων.

Στην ογδόη και ενάτη ο Λούκαρις παρουσιάζει την Ορθόδοξη διδασκαλία για την νηστεία και μάλιστα στην προκειμένη περίπτωση γράφει στην ελληνική, τα καίρια, εννοείται, σημεία της.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η δεκάτη επιστολή, όπου απάντηση του Πατριάρχη σε ερώτηση του David le Leu de Wilhem, αν υπάρχουν στην Αλεξάνδρεια Νεστοριανοί και άλλοι αιρετικοί.

Τον πληροφορεί ότι υπάρχουν Κόπτες, Αρμένιοι και Νεστοριανοί, που αρχικά κρύβονταν, αλλά τα τελευταία 15 έτη, δηλαδή 1604-1619, εξαπλωθησαν σε δύο περιοχές, επικοινωνούν με τους Κόπτες, όπως τυφλοί με τυφλούς.

Στην ενδεκάτη επιστολή προς τον Wilhem του γράφει για ένα βιβλιαράκι, που του έστειλαν από την Κωνσταντινούπολη, όπου περιγράφεται η ζωή των Ιησουιτών στην Βασιλεύουσα και με ποια πρόθεση συνηθίζουν να αναμειγνύονται στον δημόσιο βίο.

Στην δωδεκάτη επιστολή γράφει, με πικρία, ότι ευχαρίστως θα μεταρρύθμιζε την Εκκλησία, αλλά ο Θεός γνωρίζει ότι αυτό είναι αδύνατο. Στις δύο τελευταίες ο λόγος για τον λοιμό που έπληξε την Αίγυπτο με τις 400.000 θύματα.

Ο κ. Γρηγόριος Λιάντας συνεισέφερε, με το βιβλίο του αυτό, στην καλύτερη γνώση της εκρηκτικής προσωπικότητας του Κυρίλλου Λουκάρεως και καλόν είναι, κατά την άποψή μας, να συνεχίσει εργαζόμενος με το έργο του μαρτυρικού Ιεράρχου στα πλαίσια των διαχριστιανικών σχέσεων και της εκκλησιαστικής πολιτικής, με τις οποίες επί πολλού χρόνου ο ίδιος ασχολείται.

Θα μου επιτραπεί να συμπληρώσω μερικές σκέψεις – προτάσεις. Ο καλός ερευνητής, όπως ο κ. Γρηγόριος Λιάντας, σε περίπτωση που θα συνεχίσει να ασχολείται με τον Λούκαρι, να δει την μελέτη του G. Hofmann, Patriarch Kyrillos Lukaris. Einfluss abendländischer Schriften auf seine Predigten, OCP 7(1941) 250-263, και πολλές άλλες του ιδίου συγγραφέως, που αφορούν τις επιστολές του.