Για την Romfea.gr | Ιωάννης Πεφάνης
Στο Ίδρυμα Μουσικής της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, πραγματοποιήθηκε, με παρουσία καθηγητών, σπουδαστών και λοιπών φιλόμουσων, η παρουσίαση του νέου βιβλίου των εκδόσεων του Ιδρύματος με τίτλο: «Φωτοσκιάσεις στην Βυζαντινή Μουσική» Συγγραφέας του οποίου είναι η Gordana Blagojevic μαθήτρια και νυν Διπλωματούχος Β.Μ. στη τάξη του κ. Αγγελίδη, Διδάκτωρ του πανεπιστημίου Βελιγραδίου και Πανεπιστημίου Αθηνών.
Την βιβλιοπαρουσίαση άνοιξε ο Γενικός Διευθυντής του Ιδρύματος, πανοσιολογιώτατος Αρχιμ. Ειρηναίος Νάκος και εν συνεχεία ακούστηκαν οι ομιλίες του Δασκάλου και Χοράρχη Κωνσταντίνου Αγγελίδη, του Διευθυντού του Ωδείου κ. Θεόφιλου Βουτσινά καθώς και της συγγραφέως που επιμελήθηκε το βιβλίο.
Ο π. Ειρηναίος στην εισαγωγή του αφού καλοσώρισε τους παρισταμένους, μετέφερε τις ευλογίες και τις ευχές του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου Β´ και τόνισε χαρακτηριστικά, «Η χρονική περίοδος που ήκμασε η βυζαντινή μουσική, ταυτίζεται με την ιστορική περίοδο της γέννησης και ακμής της ανατολικής ρωμαϊκής, ή διαφορετικά της βυζαντινής αυτοκρατορίας, δηλαδή τον τέταρτο αιώνα μετά Χριστόν.
Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο το γεγονός ότι η σύνδεση και η προέλευση του μουσικού αυτού είδους προέρχεται από τους ήχους και τις μελωδίες της αρχαίας ελληνικής μουσικής χρησιμοποιώντας μάλιστα τα ελληνικά σύμβολα και γράμματα για την σύνθεση και την απαγγελία των μουσικών θεμάτων.
Μια επιρροή που στάθηκε ικανή να αναπτύξει και να διαδώσει το είδος αυτό μέσω της ψαλτικής τέχνης σε όλη την αυτοκρατορία καθώς και να διαμορφώσει τα ακούσματα στην καθημερινή μουσική και κατόπιν στην δημώδη παραδοσιακή μουσική που έχουμε ως παρακαταθήκη μέχρι σήμερα.
Η θεματολογία της βυζαντινής μουσικής προερχόταν κυρίως από την βιβλική παράδοση (Παλαιά και Καινή Διαθήκη), από τις συνόδους της εκκλησίας και από την πατερική διδασκαλία και τα συναξάρια των Αγίων μας.
Ο ρυθμός του Βυζαντινού μέλους, αρχικά ελεύθερος και μονωδικός, είχε σκοπό να συνοδεύει τις λέξεις και τις έννοιες και να στηρίζει την διαμορφωμένη δογματική διδασκαλία με στόχο να εδραιώνει με τρόπο θελκτικό το αίσθημα της πίστεως, καθώς και τη κατάνυξη και το βίωμα εντός του λειτουργικού λατρευτικού χρόνου.
Μια αδιάκοπη διδαχή και εμπειρική θεολογική κατάρτιση του ποιμνίου μέσω των εκκλησιαστικών μελών.
Η εξέλιξη αυτού του είδους πραγματοποιήθηκε στηριζόμενη σε δύο βασικούς άξονες.
Αφενός την διαδεδομένη αντίληψη του χριστεπωνύμου πληρώματος, ότι η προέλευση των μελών είναι ιερή και μεταδόθηκε απευθείας από τους Αγγέλους και αφετέρου η έννοια της κοινωνίας του κόσμου, δηλαδή της συμμετοχής όλων των πιστών στο ύψιστο μυστήριο της θείας ευχαριστίας με την απαγγελία των ύμνων.
Το πρώτο λειτουργεί ως τρόπος ένωσης του ανθρώπινου και του ουράνιου ενώ το δεύτερο τονίζει την συμμετοχή όλης της κοινότητος.
Συστηματικά η βυζαντινή μουσική οργανώθηκε σε ολοκληρωμένο και ομοιογενές σύστημα σημειογραφίας περίπου στα μέσα του 10ου αιώνος και σταδιακά εξελίχθηκε σε επιστήμη η οποία μελετά τους ήχους τους χρόνους και διαθέτει την δική της μορφολογία.
Αυτήν την επιστήμη έρχεται σήμερα να αποτυπώσει η συγγραφέας σε ένα εγχειρίδιο το οποίο λειτουργεί εκπαιδευτικά και βιωματικά για την ιστορία και την εξέλιξη της βυζαντινής μουσικής.
Το ίδρυμα αγκαλιάζοντας αυτήν την προσπάθεια εκδίδει τούτο το βιβλίο με την πεποίθηση ότι θα λειτουργήσει επ ωφελεία του αναγνώστη καθώς και του μελετητου της ψαλτικής».
Στη συνέχεια το λόγο πήρε ο δάσκαλος Κωσταντίνος Αγγελίδης, ο οποίος ανέφερε χαρακτηριστικά, «Πρίν 20 χρόνια περίπου με πλησίασε η Gordana και μου ζήτησε να της διδάξω την εκκλησιαστική μας μουσική.
Είχε ήδη γευθεί τους πρώτους καρπούς της Βυζαντινής μουσικής από τον Σέρβο συνθέτη Vladimir Jovanovic όπως και άλλοι ζηλωτές της παράδοσης στη χώρα της.
Κι αυτό, σε δύσκολες εποχές, που κάποιοι και κάποιες με θυσίες και κόπους θα έπρεπε να κρατήσουν άσβεστη τη λαμπάδα της Σερβικής Ορθοδοξίας.
Το Άγιο Όρος και εδώ, με την Ιερά Μονή Χιλανδαρίου,υπήρξε οδηγός, θεματοφύλακας, πνευματικός φάρος και συμπαραστάτης.
Η Gordana έχοντας μουσικό υπόβαθρο μπόρεσε να αντλήσει όσα στοιχεία θεωρίας και πράξης μπορούσε να προσφέρει μια συστηματική διδασκαλία πάνω στη βυζαντινή μουσική.
Είχε όμως και τη διάθεση, την οξυδέρκεια και το χάρισμα από τον Θεό να συλλέγει και να εμπλουτίζει τη γνώση της αλλά και τις εμπειρίες της ζώντας σε ναούς και ιερές μονές που η ψαλτική τέχνη ήταν όντως μια ζωντανή λειτουργική τέχνη με αναγωγικό, κατανυκτικό, προσευχητικό χαρακτήρα.
Μνημονεύω ιδιαίτερα την Αγία Ειρήνη Αιόλου με τον πατέρα Θωμά Χρυσικό και βέβαια τον αείμνηστο δάσκαλο Λυκούργο Αγγελόπουλο που τόσους ενέπνευσε με την παρουσία και το έργο του, στήριξε να πραγματώσουν τα όνειρα τους.
Οι «Φωτοσκιάσεις στη Βυζαντινή Μουσική» είναι μια δημιουργία της Gordanaπου έρχεται να προστεθεί στο ψηφιδωτό των εκδόσεων της Ψαλτικής Τέχνης έτσι όπως η ίδια σημειώνει «ως καρπό μια διαδρομής σε ενορίες και μοναστήρια, μια διαδρομή γεμάτη συγκινήσεις και εκπλήξεις».
Ας ταξιδέψουμε μαζί της με αυτή τη μικρή εισαγωγή στον κόσμο της Ψαλτικής Τέχνης με:
• το ιδιαίτερο, λιτό αλλά εμπνευσμένο σχέδιο του εξωφύλλου (την πρώτη εικόνα) όπως και τα υπόλοιπα σχέδια της Αγίας Καικιλίας, της Οσίας Κασσιανής, τους ιερείς με τους ψάλτες στον άμβωνα, τους ψάλτες με τα καπέλα, τους Αγίους Ρωμανό Μελωδό, Ιωάννη Δαμασκηνό, Κοσμά Μελωδό και Ιωάννη Κουκουζέλη που αναδεικνύουν ταυτόχρονα μια ακόμη πτυχή της καλλιτεχνικής της φύσης.
• Την ιστόριση της βυζαντινής μουσικής με την εντυπωσιακή χρήση λέξεων ή φράσεων όπως σαγήνη, δημοφιλία, θεώρηση προς τα Έσχατα, ακούγοντας μουσική σ'έναν κόσμο εν συγχύσει, η ψαλτική τέχνη εντός και εκτός των τειχών με έναν λόγο που εμπεριέχει φιλοσοφία, ιστορία, λογοτεχνία, ποίηση, στοχασμούς ενδεδυμένους με εικόνες. Ο μουσικός θησαυρός τέλος, με τα 110 ηχητικά από χορούς ψαλτών και πρωτοψάλτες με την καινοτομία να διατίθενται με barcode γρήγορων αποκρίσεων αποδεικνύει ότι η Gordana έχει την δυνατότητα να χαράζει τη δική της πορεία και να υλοποιεί μουσικούς στόχους με ήθος και ένα ξεχωριστό ύφος. Την ευχαριστούμε.
Επίσης τον λόγο έλαβαν ο διευθυντής του ωδείου της Αρχιεπισκοπής κ. Θεόφιλος Βουτσινάς ο οποίος αναφέρθηκε στο εντυπωσιακό και πολύ πρωτότυπο τρόπο του βιβλίου μέσω του ψηφιακού κώδικα.
Όπως επίσης και ο εκπρόσωπος του συνδέσμου των Μετόχων της Εθνικής Τραπέζης κ. Καραχρήστος ο οποίος με τη σειρά του αναφέρθηκε στη τόσο σημαντική και επιβεβλημένη μάλιστα ανάγκη να εκδίδονται τέτοιου είδους εργασίες οι οποίες προάγουν τον μουσικό μας βυζαντινό πολιτισμό, γι' αυτό το λόγο υπήρξε και αρωγός ο σύνδεσμος μετόχων της εθνικής τραπέζης στην προσπάθεια αυτή.
Τέλος η συγγραφέας του βιβλίου αναφέρθηκε στην όλη πορεία έμπνευσης και δημιουργίας αναφέροντας χαρακτηριστικά, «Αυτό το βιβλίο όχι μόνο θέλει να κάνει γνωστή την βυζαντινή μουσική, αλλά επιδιώκει να μας συνδέσει και με το μέλλον αυτής της μουσικής, και τι καλύτερο από το να συνδεθούμε με τις φορητές μας συσκευές!
Για να βρεθούμε όλοι εδώ απόψε χρειάστηκε να έχουμε έναν κώδικα. Το QR code έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας! Κάθε μουσικό βιβλίο γνωριμίας χρειάζεται να δίνει μουσικά παραδείγματα στην πράξη και αυτό επιτυγχάνεται μόνο όταν ακούς και όχι όταν διαβάζεις για τη μουσική.
Ήταν δύσκολη η επιλογή των μουσικών παραδειγμάτων. Υπάρχουν εκατόν δέκα παραδείγματα, ωστόσο ζητάω εκ των προτέρων συγνώμη από όσους δεν συμπεριλήφθησαν, αλλά ο ρόλος του κώδικά είναι να δώσει ένα πρώτο ερέθισμα στον αναγνώστη-ακροατή για να ξεκινήσει τις δικές του αναζητήσεις, ξεκινώντας από την Εκκλησία.
Στον Μουσικό Θησαυρό στο τέλος του βιβλίου, είναι γραμμένα αναλυτικά όλα τα μουσικά παραδείγματαπου δίνουμε: συνθέτης, ψαλμός, χορωδία, κ.λπ. Δεν είναι, δηλαδή, αποκλειστικά για κατόχους έξυπνων συσκευών.
Τα έξι κεφάλαια του βιβλίο αποτελούν μία περιπετειώδη περιπλάνηση από χώρα σε χώρα, από νησί σε νησί, από τη μία ψαλτική κοινότητα στην άλλη, από χορωδία σε χορωδία, αλλά και από αιώνα σε αιώνα, από εποχή σε εποχή, έτσι ώστε ο αναγνώστης-ακροατής να πιάσει τον εσωτερικό ρυθμό που διαπερνάει την προφορική και γραπτή παράδοση της βυζαντινής μουσικής.
Οπότε, η ιδέα του βιβλίου, ως μικρή εισαγωγή, δεν είναι να δούμε ολόκληρη την ταινία με τίτλο «Βυζαντινή Μουσική» αλλά να ακούσουμε το 'soundtrack" – τη μουσική για την ταινία! Έτσι, ακούγοντας τη μουσική της ταινίας, μπορούμε ελεύθερα να φανταστούμε την βυζαντινή έξω από τα στενά πλαίσια που ενδεχομένωςέχουμε γνωρίσει, μπορούμε να αναπλάσουμε σκηνές που θυμίζουν την παιδική μας ηλικία ή μας ταξιδεύουν στις απαρχές αυτής της μουσικής, στον καιρό της έλευσης και της διάδοση του Χριστιανισμού.
Και όταν η ρωμαϊκή αυτοκρατορία έγινε χριστιανική, φαντάζομαι το ίσο της μουσικής να τον κρατάει ο μελλοντικός στίχος του ποιητή: «αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας», με την βυζαντινή να μπαίνει ως δημιουργία και καθημερινή καλλιέργεια στην ζωή των απλών ανθρώπων.
Μία μικρή εισαγωγή στη βυζαντινή μουσική, ένα μουσικό θέμα για μία ταινία που ακόμα τα γυρίσματα δεν έχουν τελειώσει, είναι μία εισαγωγή που ως στόχο έχει να προσελκύσει νέους ακροατές, γιατί είναι πολλοί από τον παλιό και τον νέο κόσμο που το ίδιο προσπερνούν βιαστικά χωρίς να κοντοσταθούν να ακούσουν.
Μπορεί ο παλιός οικουμενικός-ρωμαϊκός κόσμος με την Άλωση της Πόλης να κατέρρευσε, αλλά αυτό είχε ως αποτέλεσμα η μουσική μας να ξανοιχτεί στον κόσμο, να μπολιαστεί με νέα ακούσματα και να βρει νέους δεξιοτέχνες, αυτόνομες προσωπικότητες, πραγματικοί καλλιτέχνες που συνδιαλέγονται με τα ρεύματα των καιρών τους.
Κατά την μεταβυζαντινή περίοδο η καλλιτεχνική δημιουργία θα νιώσει την ανάγκη να «ηχογραφήσει» τοβυζαντινό μέλος, δηλαδή ό,τι στις μέρες μας μπορούμε να ακούμε και διαβάζοντάς το να το μαθαίνουμε,οφείλεται στο ότι έχει προηγηθεί μία κοινή αποδοχή για τον τρόπο «εγγραφής» του.
Η ισότιμη συμμετοχή (παύλα) εγγραφή στην εκπαίδευση ανταποκρίνεται στην βασική ιδέα του Διαφωτισμού για τα πρωτεία της γνώσης, και αυτό έπραξαν οι τρεις δάσκαλοι, οι οποίοι ήταν οι πρώτοι που συσχέτισαν την τέχνη τους με το κάλεσμα των καιρών, επιχειρώντας επιτυχώς να δώσουν απάντηση στο πώς μπορεί να ακούγεται η Βυζαντινή Μουσική στον σύγχρονο κόσμο, ώστε, την ίδια στιγμή, ο κόσμος μας να μπορεί να ακούγεται μέσα από τη Βυζαντινή μουσική!
Έτσι, η βυζαντινή μουσική ξεκίνησε προοδευτικά να αντηχεί σε πολλούς κόσμους, σε δημόσιες και ιδιωτικές σφαίρες, να αποτελεί αγαπημένο μουσικό θέμα σε λατρευτικές, παραδοσιακές και κοσμικές τελετές, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας. Ένας ζωντανός οργανισμός, όπως κάθε μακραίωνο μουσικό είδος, που βγάζει στο προσκήνιο μεγάλες φωνές που γράφουν ιστορία και δημιουργούν σχολές έκφρασης, με πλήθος θαυμαστών και μαθητών.
Η βυζαντινή μουσική είναι μία ταινία που γυρίζεται τώρα μπροστά στα μάτια μας, με το σενάριο να βασίζεται στα έργα και τις ημέρες μίας ψαλτικής κοινότητας που κάθε φορά μπορεί να «ενσαρκώνεται» είτε ως ένας πρακτικός ψάλτης απομονωμένος σε ένα νησί της άγονης γραμμής είτε ως μία θαυμαστή χορωδία στον ναό του Πανάγιου Τάφου στην Πλάκα.
Όλοι τους δίνουν πνοή στον ήχο για να ζευγαρώσει: να περάσειαπό στόμα σε στόμα, από χώρα σε χώρα, από γενιά σε γενιά, από τα παλιά χειρόγραφα στις σύγχρονες ηχογραφήσεις.
Η βυζαντινή μουσική αποτελεί ένα συμβάν, μία ζεύξη, είναι μία μελλοντική μουσική. Και στην βυζαντινή μουσική οι συνθέτες της – οι σκηνοθέτες, αν προτιμάτε – δεν γράφουν τη μουσική, αλλά συλλαμβάνουν μία ορισμένη σειρά των συμβάντων στον χρόνο. Ένας τέτοιος συνθέτης-σκηνοθέτης που είχα την τύχη να γνωρίσω ήταν ο Λυκούργος Αγγελόπουλος».
