Γράφει ο Κυριάκος Δ. Μωυσίδης
Υποψ. Διδάκτωρ ΕΚΠΑ
Συνεργάτης Γεν. Γραμματείας Πρωθυπουργού
Δ/ντης Επικοινωνίας ΙΕΘΠ
Τόμος ΣΤ! ,Εκκλησία – Κλήρος, επανεκτύπωση, Θεσσαλονίκη 2021, εκδ. Μπαρμπουνάκης, Σελ. XIX + 246.
Με ικανοποίηση βλέπει κανείς να επανεκτυπώνονται και να επανεκδίδονται έργα για τον αγώνα της εθνικής μας Παλιγγενεσίας, που εξακολουθεί να προσελκύει το ενδιαφέρον τόσο των ιστορικών και των ερευνητών, όσο και άλλων μη ειδικών φιλιστόρων. Το ίδιο ενδιαφέρον για την ιστορία του μεγάλου αυτού γεγονότος δε λείπει και από το ευρύτερο κοινό.
Ένα τέτοιο υποδειγματικό έργο είναι και το επετειακό λεύκωμα για την εθνική εκατονταετηρίδα 1821 – 1921 που εξέδωσε το 1922 ο Εκδοτικός Οίκος Ιωάννου Χρ. Χατζηϊωάννου και επανεκτύπωσαν, με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, οι πάντα αξιόλογες και προσεγμένες εκδόσεις «Χαράλαμπου Μπαρμπουνάκη».
Το έργο αυτό, το οποίο αποτελεί τον ΣΤ΄ από τους ΙΔ΄ τόμους του «Πανελληνίου Λευκώματος Εθνικής Εκατονταετηρίδος 1821 – 1921», κινείται θεματικά στην προσφορά της Εκκλησίας και του Κλήρου στον αγώνα για την Ελευθερία.
Στην αρχή του επανεκτυπωμένου τιμητικού τόμου ο εκδότης προτάσσει δύο προλογικά σημειώματα, του Μητροπολίτου Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου κ. Δαμασκηνού και του Καθηγητού Εκκλησιαστικής Ιστορίας της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Αθανασίου Α. Αγγελοπούλου. Ακολουθεί εισαγωγή του επιμελητή του τόμου, Αναπληρωτού Καθηγητού του Τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού Παρευξείνιων Χωρών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης κ. Πασχάλη Βαλσαμίδη, εκλεκτού Κωνσταντινουπολίτη.
Το κυρίως μέρος του τόμου, ο οποίος είναι αφιερωμένος «Τη Ορθοδόξω Ελληνική Ιεραρχία τη αγωνισθείση μαρτυρησάση και αγωνιζομένη υπέρ της ολοκληρωτικής αποκαταστάσεως του Έθνους και τω διαπρεπεί Ιεράρχη Φωτίω Μανιάτη πρώην Μητροπολίτη Φιλιππουπόλεως νυν δε Κοζάνης διά τους κατά των Βουλγάρων αγώνες του», χωρίζεται σε έξι ενότητες και εκτείνεται σε 246 σελίδες.
Σε αυτές τις σελίδες, βρίσκει στα κείμενα ο αναγνώστης μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον για τα πρόσωπα των Πατριαρχείων Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων και των Εκκλησιών Κύπρου και Ελλάδος.
Πατριάρχες, Αρχιεπίσκοποι, Μητροπολίτες, Επίσκοποι, Ιερείς, Διάκονοι και Μοναχοί παρουσιάζονται με γλαφυρότητα, μέσα από σπάνιο φωτογρα-φικό υλικό και πλούσια βιογραφικά στοιχεία για τη ζωή και τη σταδιο-δρομία του καθενός από αυτούς.
Η εξιστόρηση, άλλωστε, των ιστορικών γεγονότων και δη των πρωταγωνιστών αυτών, διά βιογραφιών και φωτογραφικών πορτραίτων, καθίσταται αρεστή και χρήσιμη, από κάθε άποψη, για τη γνώση της εκκλησιαστικής προσωπογραφίας και των αγνώστων, σε πολλούς, προσώπων της ιστορικής αυτής περιόδου.
Συμμεριζόμαστε και υιοθετούμε, λοιπόν, τη γνώμη του Καθηγητού Αθανασίου Αγγελοπούλου, ότι «τα πρόσωπα γράφουν ιστορία», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά στο προλογικό του σημείωμα, στον τόμο που εξετάζουμε.
Φιλοτιμία, αγνό ιστορικό ενδιαφέρον, ήθος και υψηλό φρόνημα φανερώνει ο εκδότης Χατζηϊωάννου.
Στα προλεγόμενά του, μεταξύ άλλων, λέγει πως, το έργο αυτό δημιουργεί ένα διαρκές μνημόσυνο, υπέρ εκείνων των οποίων το παράδειγμα, η δράση, η αυταπάρνηση και το αίμα από την εποχή του Κυρίλλου Λουκάρεως μέχρι του Γρηγορίου του Ε΄, είχαν μία κατεύθυνση, έναν σκοπό, να περισώσουν, τον χειμαζόμενο Ελληνισμό κατά των βαρβάρων κατακτητών.
Και καταλήγει, ευχόμενος, να ψιθυρίζονται διαρκώς στα ώτα των μικρών μαθητών, τα ονόματα τόσων Εθνομαρτύρων Κληρικών, των οποίων ο περίλαμπρος βίος, να χρησιμεύσει ως παράδειγμα μιμήσεως για κάθε Έλληνα.
Στον σπουδαίο αυτόν τόμο συμμετέχουν αξιόλογοι και λόγιοι της εποχής, Κληρικοί και Καθηγητές Πανεπιστημίου, οι οποίοι μεταφέρουν έρευνες και στοιχεία περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, της ιστορικής δράσης των προσώπων, των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων και των Εκκλησιών, των Νεομαρτύρων και της συμβολής αυτών κ.α.
Συγκεκριμένα, αρθρογραφούν: α) Ο Καθηγητής του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών Παύλος Καρολίδης, με τίτλο «Η Εκκλησία προς αποκατάστασιν και αναγέννησιν του Γένους». Και λέγει χαρακτηριστικά πως «..παντός θαυμασμού άξιοι εφάνησαν οι αοίδιμοι εκείνοι άνδρες λειτουργοί της Εκκλησίας…μετέσχον διά πράξεων πολεμικών και ηρωικών»
β) Ο Μέγας Χαρτοφύλακας του Οικουμενικού Πατριαρχείου Μανουήλ Ιω. Γεδεών, με τίτλο «Οι Πατριάρχαι της τελευταίας εκατονταετίας (1821-1921)»
γ) Ο λογιότατος Μητροπολίτης Διδυμοτείχου Φιλάρετος Βαφείδης, με τίτλο «Σελίδες τινές εκ της ιστορίας του Πατριαρχείου Κων/πολεως από του 1821 – 908». Το άρθρο χωρίζεται σε δύο μέρη, «Α. Αι σχέσεις του Πατριαρχείου Κων/πολεως προς την Τουρκικήν Κυβέρνησιν» και «Β. Εκκλησιαστικόν Πολίτευμα. – Πατριαρχείον Κων/πολεως».
δ) Ο Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης Βασίλειος Στεφανίδης, με τίτλο «Το Προνομιακόν Ζήτημα εν τω Οικουμενικώ Πατριαχείω»
ε) Ο Καθηγητής Παύλος Καρολίδης, πάλι, με τίτλο «Το Βουλγαρικόν Σχίσμα»
στ) Ο Μέγας Χαρτοφύλακας Μανουήλ Ιω. Γεδεών, πάλι, με τίτλο «Εκκλησιαστική Γεωγραφία»
ζ) Ο Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, με τίτλο «Τινές των υπέρ Πίστεως και Πατρίδος νεωτέρων Εθνομαρτύρων της Εκκλησίας»
η) Ο Καθηγητής Παύλος Καρολίδης, εκ νέου, με τίτλο «Πατριαρχείον Αντιοχείας»
θ) Ο Γεώργιος Δεληγιάννης, με τίτλο «Πατριαρχείον Ιεροσολύμων»
ι) Ο Καθηγητής Χαρίλαος Παπαϊωάννου, με τίτλο «Εκκλησία της Κύπρου»
ια) Ο Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετέπειτα Υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων Δημήτριος Μπαλάνος, με τίτλο «Εκκλησία της Ελλάδος». Αναλύει την κατάσταση της Ελληνικής Εκκλησίας προ του 1821, το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας, τον μοναχικό βίο στην Ελλάδα, τη λατρεία, καθώς και τις σχέσεις της Εκκλησίας με την Πολιτεία.
ιβ) Ο Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, με τίτλο «Οι Νεομάρτυρες», ο οποίος σημειώνει ότι, «ποιοι και πόσοι ήταν ακριβώς οι Νεομάρτυρες του Χριστιανισμού στην Ορθόδοξη Εκκλησία, κατά την εποχή των τουρκικών διωγμών, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε. Αλλά και η ιστορία των λίγων γνωστών Νεομαρτύρων, δύναται να παράσχει ακριβή εικόνα του μαρτυρίου, στο οποίο υπεβλήθησαν όλοι οι αγωνισθέντες υπέρ της χριστιανικής πίστεως». Και τα ονόματα όλων αυτών, «εγράφησαν εν βίβλω ζωής».
ιγ) Ο Α. Κωνσταντινίδης, με τίτλο «Εκκλησιαστική διαίρεσις της Ελλάδος»
ιδ) Ο Νικόλαος Καταλανός, μία από τις κορυφαίες μορφές της κυπριακής ιστορίας κατά την πρώτη περίοδο της «Αγγλοκρατίας», με τίτλο «Το Αρχιεπισκοπικόν Ζήτημα εν τη Εκκλησία Κύπρου»
ιε) Ο συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος (Υπουργός Παιδείας στην Κυβέρνηση Κων/νου Κωνσταντόπουλου, 1892), με τίτλο «Η Μονή του Σινά».
Τα κείμενα αυτά και οι βιογραφίες των κληρικών, που πρωταγωνίστησαν στην απελευθέρωση της Πατρίδας, διδάσκουν και γοητεύουν, ικανοποιούν και τον μέσο αναγνώστη, και τον μεταφέρουν στα ηρωικά εκείνα χρόνια, όταν οι Έλληνες και πάλι μεγαλούργησαν, και κέρδισαν την ελευθερία τους με τις θυσίες αυτών των "υπερανθρώπων".
Εύκολα συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι η παρουσία της Εκκλησίας και του Κλήρου, τόσο κατά τη διάρκεια της σκλαβιάς των 400 και πλέον χρόνων, όσο και στα προεπαναστατικά κινήματα και στην καθαυτή επανάσταση του 1821, κατείχε ρόλο πρωταγωνιστικό.
Δε χωράει αμφιβολία πως, η ελευθερία του Έθνους στηρίζεται στο αίμα των πρωτομάχων Αρχιερέων και όλων των Εθνομαρτύρων και Νεομαρτύρων, οι οποίοι θυσιάστηκαν «για του Χριστού την πίστη την αγία και της Πατρίδος την ελευθερία».
Συμπεραίνουμε, επίσης, απ’ αυτόν τον επετειακό τόμο, αφιερωμένο στην προσφορά του Κλήρου στον αγώνα για την Ελευθερία πως, η Εκκλησία ήταν αυτή που διατήρησε την ελληνική γλώσσα και παιδεία.
Αυτοί οι «Παπάδες» κράτησαν ενωμένους τους Έλληνες και κατέστησαν τα Μοναστήρια ορμητήρια, διατηρώντας υψηλό πάντοτε το ηρωικό φρόνημα.
Οι Αρχιερείς της Εκκλησίας ήταν αυτοί που ευλογούσαν τα παλληκάρια και ύψωναν τις σημαίες της Επαναστάσεως, δίνοντας πρώτοι απ’ όλους τη ζωή τους, για την αποφυγή του εξισλαμισμού αυτού του τόπου.
Έτσι, τέτοια έργα, όπως αυτό, προϊόν επιπόνου ερεύνης, είναι προορισμένα να αποτελούν εθνικά αναγνώσματα όλων των Ελλήνων και κοσμήματα κάθε ιδιωτικής ή δημόσιας βιβλιοθήκης.
Και η έκδοση αυτή ανταποκρίνεται στον προορισμό της, να φέρει το ερευνητικό και αναγνωστικό κοινό σε επαφή με τα πρόσωπα και τα γεγονότα της εποχής αυτής των ηρώων και των μαρτύρων.
Εύκολα διαπιστώνει και εντοπίζει κανείς ότι ο μελετητής δεν εντόπισε την προσοχή του σε συγκεκριμένα μόνο πρόσωπα ή συγκεκριμένους τόπους και χρόνους, αλλά μελέτησε και παρουσίασε ανεπηρέαστος τα γεγονότα και τα πρόσωπα, μη στερούμενος ικανών πληροφοριών και στοιχείων.
Το «Πανελλήνιον Λεύκωμα εθνικής εκατονταετηρίδος 1821-1921», και ειδικότερα ο τόμος που εξετάζουμε και επικεντρώνεται στην προσφορά της Εκκλησίας μας στον αγώνα, προσφέρει πλούσιο υλικό, για πολλά και ποικίλα θέματα, και αποτελεί αξιόλογη συμβολή στην ιστορία της Επαναστάσεως. Και δεν υπάρχει αμφιβολία πως, θα χρησιμοποιηθεί και στο μέλλον.
Όσοι, λοιπόν, μελετούν την Ελληνική Επανάσταση χρωστούν πολλά στον Εκδοτικό Οίκο του Ιωάννη Χατζηϊωάννου, ο οποίος έπραξε την εποχή εκείνη ό,τι ήταν ανθρωπίνως κατορθωτό.
Αλλά και στις εκδόσεις του κ. Χαράλαμπου Μπαρμπουνάκη, για την πρωτοβουλία αυτή και προσφορά, για την οποία αξίζει κάθε έπαινο και πολλές ευχαριστίες, κυρίως, από εκείνους, που ασχολούνται με την ιστορία της Εκκλησίας και του Έθνους μας.