«Η θέση και η σχέση της Ορθοδοξίας στην Ευρώπη σήμερα»

Σήμερα θα έχουμε την ευκαιρία να αρδεύσουμε από τον λόγο και τον στοχασμό του Σεβασμιωτάτου από ένα πρόσφατο έντυπο που κυκλοφόρησε στις 3 Σεπτεμβρίου, με τίτλο «Η θέση και η σχέση της Ορθοδοξίας στην Ευρώπη σήμερα». Το έντυπο αυτό περιλαμβάνει κεφάλαια τα οποία ξεδιπλώνουν όλη την ιστορία αλλά και τη σημερινή προοπτική, τη στάση και τη θέση της Ορθοδοξίας, καθώς και τις προτάσεις που κάνετε για το πώς η Ορθοδοξία θα νοηματοδοτήσει τον δυτικό πολιτισμό και όχι μόνο την Ευρώπη. Να ξεκινήσουμε λοιπόν τον διάλογό μας και να αρδεύσουμε τον στοχασμό σας με το θέμα πώς είναι η Ευρώπη του σήμερα, δηλαδή πώς την αντιλαμβάνεστε.

Είναι όντως ένα σταυροδρόμι και για την Ορθοδοξία, η οποία δεν γνώρισε πολλά σταυροδρόμια στη ζωή της. Έτσι όπως ξεκίνησε από τον Χριστό και τους Αποστόλους, πέρασε μέσα από τον Ελληνισμό, δημιούργησε εκείνο το θαύμα του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού —όπως αναφέρεται πια παντού— του ανατολικού χριστιανισμού, του βυζαντινού όπως λέμε πρόσφατα.

Και σήμερα βρίσκεται σε αυτό το σταυροδρόμι, μιας σύγκρουσης —με την καλή έννοια το λέω— μιας ολομέτωπης αντιπαράθεσης με τον δυτικό κόσμο, με έναν δυτικό κόσμο τον οποίον τον ζούμε ήδη μέσα μας.

Η Ανατολή πια είναι διαφορετική. Ανήκουμε στη Δύση, ζούμε δυτικά, βλέπουμε τηλεόραση δυτική, έχουμε στην τσέπη μας τηλέφωνα δυτικά.

Μπροστά, λοιπόν, σε αυτές τις προκλήσεις, καλείται η Ορθόδοξη Εκκλησία, με την ίδια παραδοσιακή γραμμή της, να ζει μέσα στον κόσμο μας, στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στη Δύση γενικότερα, και να χρειάζεται να μεταφέρει την εμπειρία της από το παρελθόν των 2.000 χρόνων και να το μετασχηματίζει μέσα στο σημερινό, δυτικό κόσμο. Αυτό είναι το σταυροδρόμι που δεν μπορούμε να το αποφύγουμε, ούτε χρειάζεται άλλωστε.

Άλλωστε η Εκκλησία γνώρισε πολλές τέτοιες συγκρούσεις, αλλά σε τέτοιο σταυροδρόμι νομίζω ότι βρίσκεται για πρώτη φορά στην ιστορία της. Ο δυτικός κόσμος μέχρι τώρα χαρακτηριζόταν ως κόσμος Ρωμαιοκαθολικός, και τους τελευταίους αιώνες και ως κόσμος Προτεσταντικός. Τώρα μέσα σε αυτόν τον κόσμο μπαίνει δυναμικά η Ορθοδοξία σαν ένας τρόπος ζωής.

Είναι οι Έλληνες μετανάστες εκεί, οι μετανάστες από τη Μικρά Ασία, οι μετανάστες από την Κωνσταντινούπολη —άνθρωποι που έφυγαν από εδώ κρατώντας αυτά τα ζώπυρα της πίστεως και τώρα ζουν στην Ευρώπη.

Είναι δεύτερης, τρίτης, τέταρτης γενιάς και τώρα ζουν εκεί και δημιουργούν, κρατώντας όμως μέσα τους αυτό το ορθόδοξο βίωμα. Βλέπετε, δεν λέω για πίστη, λέω για βίωμα. Και αυτό το βίωμα τώρα για πρώτη φορά το βλέπουμε να «συγκρούεται» με το αντίστοιχο βίωμα του δυτικού κόσμου.

Στο έντυπό σας κάνετε αναφορά και σε δύο κινήματα που κυριάρχησαν τις τελευταίες δεκαετίες στην Ευρώπη και τη Δύση και τα οποία δημιούργησαν μία ρωγμή στο οικοδόμημα και τη δομή της Ευρώπης και της Δύσης: τον πολυπολιτισμισμό και την πολιτική ορθότητα.

Ναι, το ζήσαμε κι εδώ. Λίγο μας πήραν τα απόνερα, είναι η αλήθεια. Αλλά η Ευρώπη το έζησε πολύ και η Δύση τραντάχτηκε ολόκληρη μπροστά σε αυτήν την ανάγκη, η οποία οδήγησε σε αυτές τις δύο θεωρίες —ακολουθώντας έναν ξεχωριστό τρόπο ζωής εκεί— την πολυπολιτισμικότητα και την πολιτική ορθότητα.

Φαίνεται να υπάρχει μια ανάκαμψη και μια προσπάθεια να γυρίσουμε πίσω, αδιαφορώντας για αυτήν την πραγματικότητα της πολυπολιτισμικότητας και της πολιτικής ορθότητας. Γι’ αυτό λέω σταυροδρόμι.

Σε αυτήν τη στροφή, ενώ προχωρούσαν αυτά τα δύο κινήματα, κάτι συνέβη και φαίνεται να γίνεται μια μικρή στροφή προς τα πίσω. Δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει. Και εδώ ζητείται ο λόγος της Ορθοδόξου Εκκλησίας για να αποφευχθούν οι συγκρούσεις.

Στα “πλαίσια” της «πολιτικής ορθότητας» εμφανίστηκαν και ακραίες αντιλήψεις, κυρίως στα αμερικανικά πανεπιστήμια αλλά και στα αγγλικά, που απαγόρευσαν τη διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και του Ομήρου με το πρόταγμα ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν δούλους. Αυτό οδήγησε, όταν το κίνημα ήταν στο ζενίθ του, σε αποκλεισμούς καθηγητών, παραιτήσεις, εκδιώξεις και κλείσιμο εδρών αρχαιοελληνικών σπουδών. Αυτό δεν είναι ένα ακραίο, ολοκληρωτικό και αντιδραστικό κίνημα;

Ναι, είναι ακραίο, διότι δεν ρωτήθηκε κανένας γι’ αυτό, ενώ μέχρι τότε άρδευε η Δύση από την αρχαία ελληνική γραμματεία και μάλιστα καμάρωνε γι’ αυτήν —και στην αρχιτεκτονική και στα κείμενα και στη λογοτεχνία και στη φιλοσοφία και στην κοινωνιολογία.

Ξαφνικά συνέβη αυτό το κίνημα να εντοπίσει κάποιες «ρωγμές» ή κάποια λάθη της αρχαίας ελληνικής σκέψης, και έκλεισαν έδρες, παραιτήθηκαν και εκδιώχθηκαν καθηγητές, σταμάτησε να διδάσκεται η ελληνική γλώσσα και διαφοροποιήθηκε η ανθρωπιστική στροφή που είχαν τα πανεπιστήμια εκεί.

Αυτή η βίαιη πράξη έφερε αντιδράσεις και, ίσως, αυτό να βοήθησε στη μικρή στροφή προς τα πίσω. Διότι αν αφαιρέσεις από τη Δύση όλη αυτήν την ελληνική κλασική φιλοσοφία, τότε στη Δύση δεν θα μείνουν και πολλά πράγματα, αφού ξέρουμε πόσο άρδευσε και αρδεύει τη Δύση —περισσότερο την Αμερική και λιγότερο την Ευρώπη.

Εκεί εμφανίστηκαν τα πιο ακραία, διχαστικά και σχεδόν φιλοπόλεμα φαινόμενα. Γι’ αυτό και την Ελληνική Επανάσταση της 25ης Μαρτίου δεν τη γιορτάζουν τόσο στην Ευρώπη όσο στην Αμερική, όπου γίνονται λαμπρές παρελάσεις. Επειδή ξέρουν ότι ήταν το ιδεολογικό υπόβαθρο και η συνέχεια της αμερικανικής προσπάθειας για την ενοποίηση εκείνου του κόσμου.

Αυτό λοιπόν δημιούργησε τεράστια προβλήματα. Έκανε ανθρώπους να αισθάνονται ότι πλέον χάνεται ο κόσμος γύρω τους αν λείψει αυτή η ανθρωπιστική παιδεία. Φανταστείτε ότι εμείς οι Χριστιανοί, από τους πρώτους αιώνες, την είπαμε «θύραθεν παιδεία» —δηλαδή μια παιδεία που μας έφερε στην πόρτα του Χριστού, καθώς, ίσως, δεν θα μπορούσαμε να αποδεχθούμε τόσο εύκολα το Ευαγγέλιο αν δεν είχαμε προετοιμαστεί από την παιδεία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.

Αυτήν λοιπόν την παιδεία έρχονται στη Δύση κάποια στιγμή και της κάνουν ένα «delete». Αυτό όμως έφερε δύσκολες καταστάσεις και στα πανεπιστήμια και στους φοιτητές και στην καθημερινή πραγματικότητα. Διότι η φιλοσοφία δεν είναι μια θεωρία, είναι ένας τρόπος που μας βοηθάει να ζήσουμε, είναι μια αντίληψη για το «εὖ ζῆν».

Και είπαν: αν το βγάλουμε από τα πανεπιστήμια και από τη ζωή, τι θα μείνει; Είδαν τι θα μείνει και τότε τρόμαξαν. Και ίσως αυτό —η ταπεινή μου γνώμη είναι— να έφερε την αναστροφή, να γυρίσουμε προς τα πίσω, να αφήσουμε τις υπερβολές της πολυπολιτισμικότητας και της πολιτικής ορθότητας και να ξαναγυρίσουμε να βρούμε τις ρίζες μας.

Το είχε πει και το Βατικανό πριν από λίγα χρόνια, ότι «θέλουμε η παιδεία μας να ξεκινάει από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη μέχρι τον Θωμά Ακινάτη». Κανείς τότε δεν υποψιάστηκε τι ήθελε να πει το Βατικανό. Ήθελε να πει ότι δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε την ελληνική γνώση και παιδεία. Τώρα που το είδε και η Αμερική —επειδή είδε το χάος που θα μείνει αν λείψουν τα ελληνικά γράμματα και η ελληνική σκέψη— τρόμαξε και ξαναγυρίζει πίσω.

Στο έντυπό σας αναφέρετε ότι «η ευρωπαϊκή Δύση βρίσκεται σαν τον Ηρακλή μπροστά σε έναν δίχαλο δρόμο». Αναφέρεστε μάλιστα σε ένα γεγονός που συνέβη πριν μερικούς μήνες, με τον ακραίο προτεσταντισμό στην Αμερική, όπου πάστορες ευλογούσαν πολεμικές καταστροφές, απειλές και τον ίδιο τον Ντόναλντ Τραμπ. Ήταν ένα συγκλονιστικό βίντεο: πώς μπορούν Προτεστάντες ιερείς να ευλογούν έναν σύγχρονο ιμπεριαλιστικό μισιοναρισμό εις βάρος άλλων λαών;

Ναι, κι εμένα με συγκλόνισε εκείνο, το αναφέρω στη σελίδα 7 του εντύπου. Το είδα σε αντιπερισπασμό με αυτό που συνέβαινε στην Ανατολή. Δεν μιλάμε για τους Ευαγγελικούς Προτεστάντες που έχουμε και εδώ στην Αλεξανδρούπολη, των οποίων γνωρίζουμε τη σοβαρή και υπεύθυνη προσήλωση στο Ευαγγέλιο και τις αρχές της χριστιανικής πίστης. Λέμε για αυτές τις νεότερες αμερικανικές αιρέσεις, κυρίως καλβινιστικές, που είναι πολύ επικίνδυνες.

Ο καλβινισμός είναι μια ακραία, ολοκληρωτική αντίληψη. Τρόμαξε και η ίδια η Ευαγγελική Εκκλησία στην Ευρώπη όταν είδε τους πάστορες, σχεδόν «αχειροτόνητους», να έχουν τα χέρια τους τεταμένα πάνω στις πλάτες του προέδρου της Αμερικής και να ευλογούν την αποστολή βομβών προς την Ανατολή —όταν ξέρουμε ότι αυτό ήταν απάντηση στις βόμβες που από την Ανατολή έφευγαν προς τη Δύση με τη φωνή «ο Θεός είναι μεγάλος».

Αυτό εμένα με τρόμαξε εκείνο το βράδυ. Και είπα ότι, πια, ο πόλεμος γίνεται «ιερός» και από τις δύο πλευρές. Μιλάμε για θρησκευτική σύγκρουση, για σύγκρουση των θρησκειών. Αλίμονό μας αν συμβεί κάτι τέτοιο, επανέρχονται οι σταυροφορίες.

Είναι κάτι που τρομάζει κι εμένα προσωπικά, αλλά κυρίως όλους τους Ορθοδόξους, οι οποίοι ευτυχώς δεν είχαμε λάβει ποτέ μέρος σε τέτοιου είδους πολέμους και ευλογίες των όπλων. Εδώ να βάλω και μια άνω τελεία σε κάτι που μας πονάει: αυτή η ευλογία των όπλων είναι κάτι που δεν μας αρέσει να γίνεται ούτε από τη Ρωσία ούτε από την Ουκρανία. Δεν μας αρέσει να βλέπουμε Ορθοδόξους με άμφια να ευλογούν τις βόμβες που θα πάνε να σκοτώσουν ανθρώπους. Αυτό μας πονάει και το θεωρούμε στίγμα στη ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας, που επί 2.000 χρόνια δεν είχε τέτοια στίγματα.

Το Πατριαρχείο της Μόσχας επηρεάστηκε πολύ από το πολιτειακό σύστημα που επικρατεί εκεί. Θέλει ίσως χρόνια για να καταλάβει ότι πρέπει να γίνει Εκκλησία. Κι εμείς παλιότερα υποφέραμε από τέτοιου είδους σχέσεις και πορείες, «αλαμπρασέτα», μαζί με την πολιτεία, αλλά τώρα νομίζω διδαχθήκαμε πολλά. Μακάρι γρήγορα και η Ρωσική Εκκλησία να διδαχθεί και να καταλάβει ότι η Εκκλησία είναι Εκκλησία.

Δεν μπορεί να γίνεται στήριγμα, βακτηρία ή άλλοθι οποιασδήποτε πολιτικής, πολιτειακής, γεωπολιτικής ή γεωστρατηγικής κατάστασης.

Λέτε ότι σε αυτό το πλαίσιο χρειάζεται να αναλάβει ρόλο η Ορθοδοξία για την επίτευξη μιας νέας οικουμένης. Δεν είναι πολύ δύσκολη και μεγάλη αποστολή αυτή;

Όχι, δεν είναι. Νομίζω ότι είναι πάρα πολύ εύκολο. Γι’ αυτό σας λέω ότι είμαστε σε ένα σταυροδρόμι. Αυτή τη στιγμή έχουμε χιλιάδες Αμερικανούς, χιλιάδες Λατινοαμερικανούς, χιλιάδες Ευρωπαίους που κάθε χρόνο γίνονται Ορθόδοξοι. Τι γνωρίζουν από την Ορθοδοξία; Την ήπια προσήλωσή της σε κάποιες αρχές και την πρόσκλησή της —όχι τη βίαιη ή επιτακτική πρόσκληση— «για να ζήσει ο κόσμος».

Αυτή είναι η χαρακτηριστική φράση: «για να ζήσει ο κόσμος».

Σήμερα ο κόσμος θέλει να ζήσει, δεν θέλει να πολεμά, δεν θέλει να εξοντώνεται. Και νομίζω ότι η Ορθοδοξία είναι η μόνη που ξέρει να ρίχνει γέφυρες. Ήδη οι Ορθόδοξοι που βρίσκονται στην Αμερική και στην Ευρώπη έχουν δώσει δείγματα γραφής: συνυπάρχουν, συζούν, συνεργάζονται, κρατούν τα στεγανά της πίστεώς τους, κάνουν τις ακολουθίες τους, μαζεύονται στους ναούς τους, γιορτάζουν Πάσχα και Χριστούγεννα με τα γνωστά έθιμα. Κάτι που ήδη επηρεάζει τις γειτονιές και τις πόλεις.

Σήμερα οι Ορθόδοξοι περιφέρουν τον Επιτάφιο, μετέχουν στα δρώμενα της Εκκλησίας. Οι ξένοι καταλαβαίνουν ότι ο λόγος μας είναι ήπιος και συγκαταβατικός, δεν είναι ποτέ φονταμενταλιστικός. Οπότε νιώθουν ότι κοντά σε αυτό το γεγονός μπορούμε να ζήσουμε και να «φάμε γλυκό ψωμί». Διότι η Ευρώπη υπέφερε από θρησκευτικούς πολέμους, αλλά και η Αμερική βασανίστηκε πολύ με το θέμα της θρησκείας.

Φαντάζεστε ότι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουμε σήμερα 20 αγιορείτικου τύπου και ρυθμού μοναστήρια; Τι σχέση μπορεί να έχει ο σημερινός Αμερικανός με ράσα, γένια, καλογερικές μετάνοιες, κομποσκοίνια, καμπάνες, αγρυπνίες, πρόσφορα, κόλλυβα και λιβάνια; Κι όμως, γεμίζουν αυτά τα μοναστήρια πλέον όχι από Έλληνες, αλλά κυρίως από Αμερικανούς που βαφτίζονται κάθε μέρα.

Δεν το λέω για να επαινεθούμε. Τον παραλάβαμε αυτόν τον τρόπο ζωής από τους παλαιότερους και τον ζούμε. Όσο τον ζούμε ειλικρινά και αντικειμενικά, τόσο περισσότερο θα έρχονται άνθρωποι δίπλα μας.

Το βλέπουμε κι εμείς εδώ στην Αλεξανδρούπολη: έρχονται στους ναούς μας ξένοι, αλλόθρησκοι, αλλόδοξοι, ακόμα και Τούρκοι στον Άγιο Νικόλαο, και παρακολουθούν τις λειτουργίες μας με πολλή ταπεινότητα, προσοχή και σεμνότητα.

Αυτό συμβαίνει σε μεγαλύτερο βαθμό στην Ευρώπη. Και οι κοινότητές μας, εκεί, των Ελλήνων —όπως έλεγε ο συγχωρεμένος ο Σαββόπουλος— συνδέονται και με Ελληνισμό και με Ορθοδοξία. Αυτά τα δύο δεν διαχωρίζονται.

Αν προσκαλέσουμε κάποιον στον Ελληνισμό, δεν θα έρθει απευθείας, διότι θέλει να είναι αυτό που είναι: Γερμανός, Άγγλος, Αμερικανός. Αν όμως τον προσελκύσουμε στην Ορθοδοξία σαν τρόπο ζωής και καθημερινής επικοινωνίας —γιατί ορθόδοξος δεν είναι μόνο αυτός που προσεύχεται ορθόδοξα, αλλά αυτός που πίνει τον καφέ του ορθόδοξα, οδηγεί ορθόδοξα, κάνει μπάνιο στη θάλασσα ορθόδοξα— τότε καταλαβαίνει ότι αυτή τη χαρά, την ομορφιά και τη γαλήνη μπορεί να την αντιγράψει όποιος θέλει για να ζήσει ο κόσμος.

Στη σελίδα 17 αναφέρετε ότι οι Έλληνες Ορθόδοξοι έχουν ένα περίεργο φαινόμενο: «Η καρδιά μας αισθάνεται ανατολικά και το μυαλό μας σκέφτεται δυτικά».

Αυτό μόνο ο Έλληνας μπορεί να το νιώσει. Η καρδιά μας είναι στην Ανατολή. Ξέρουμε τη σχέση μας με την Περσία, με τον Μέγα Αλέξανδρο, με τους Αγίους Τόπους, τα βιώματά μας στη Βασιλεύουσα και σε όλη την Ανατολική Αυτοκρατορία. Τα θεωρούμε όλα ελληνικά —Αλεξάνδρεια, Βηρυτός, Θεσσαλονίκη, Καρχηδόνα, Τραπεζούντα, Οδησσός. Αν σκάψεις στην προϊστορία τους, θα βρεις τον Ελληνισμό και την Ορθοδοξία μέσα.

Η καρδιά μας είναι εκεί, αλλά πλέον ο τρόπος με τον οποίον ζούμε είναι δυτικός: κινητά τηλέφωνα, τηλεόραση, καφές, επικοινωνία, γλώσσα. Μιλούμε πια τη γλώσσα της Δύσης.

Στη σελίδα 11 έχετε ένα κεφάλαιο με τίτλο «Για μια επιτυχή συνύπαρξη». Ποιοι είναι τελικά οι όροι για μια επιτυχή συνύπαρξη;

Να κρατούμε τα στεγανά μας και να σεβόμαστε τους διπλανούς μας. Δεν μιλάμε για μια πανθρησκεία όπου υπάρχουν ψήγματα όλων των θρησκειών και όλοι έχουμε την ίδια αλήθεια.

Όχι. Κρατάμε αμετακίνητα αυτά που παραλάβαμε από τους παππούδες μας: την πίστη, τη γλώσσα, την παράδοση, το κερί, το λιβάνι, το κόλλυβο, τον βασιλικό, τον Επιτάφιο, το άλαδο τη Μεγάλη Παρασκευή.

Όλα αυτά να τα κρατήσουμε με στεγανά, χωρίς να τα νοθεύουμε.

Και συγχρόνως να σεβόμαστε τους διπλανούς μας. Έναν μουσουλμάνο γείτονα στην πολυκατοικία ή στη δουλειά, θα τον σεβαστώ σε αυτό που θέλει να φάει και να εκφράσει. Δεν θα θελήσω ούτε να τον υποτάξω, αλλά ούτε θα δεχθώ να με υποτάξει εκείνος. Και θα συμπορευτούμε χέρι-χέρι.

Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Υποβόσκει, πλέον, στην Ευρώπη ένας ρατσισμός απέναντι στον ξένο που τον δεχτήκαμε για τα εργατικά του χέρια, και τώρα μας ενοχλεί που είναι απαιτητικός με την πίστη του —αφού εμείς την εγκαταλείψαμε και δηλώνουμε άθεοι— ή που ζητάει να κάνει τζαμί ακόμα και την Παναγία των Παρισίων.

Μπροστά σε αυτά ανασύρουμε έναν «Χριστό» ως ανάχωμα απέναντι σε ένα άλλο πολιτισμικό ρεύμα, βάζοντας ένα θρησκευτικό προσωπείο.

Στη σελίδα 11 προτείνετε ότι οι Έλληνες θα πρέπει να προτείνουμε στη Δύση τον ορθόδοξο τρόπο ζωής μας ως πρόταση για ειρηνική συνύπαρξη των λαών. Είναι εφικτό αυτό;

Είναι εφικτό, εμείς το ζήσαμε επί 1.000 χρόνια. Και πιο παλιά, πριν τον Χριστό, οι Έλληνες το βιώσαμε με τον Μέγα Αλέξανδρο, ο οποίος κράτησε ανόθευτα τα θρησκεύματα και τα έθιμα των ντόπιων λαών.

Στη συνέχεια η Ορθόδοξη Εκκλησία το έκανε πραγματικότητα: δεν στέρησε από κανέναν λαό της αυτοκρατορίας την ιδιοπροσωπία του.

Μπορεί να ζητούσε έναν βασιλιά, μία πρωτεύουσα (την Κωνσταντινούπολη), μία σημαία, έναν νόμο, αλλά σεβάστηκε την ιδιοπροσωπία όλων των λαών. Ακόμα και η Οθωμανική Αυτοκρατορία στα τελευταία χρόνια απέκτησε μια ανεκτικότητα, επέτρεψε να χτίζονται ναοί με τρούλους και έδωσε προνόμια, καταλαβαίνοντας ότι η συνύπαρξη μέσα στα μελλέτια ήταν ο καλύτερος τρόπος.

Η ορθόδοξη οικουμενικότητα μπορεί δηλαδή να παραμερίσει τα εθνικιστικά και φονταμενταλιστικά «κρεβάτια του Προκρούστη»;

Μητροπολίτης Άνθιμος: Ναι, κρεβάτια του Προκρούστη! Γιατί η ορθόδοξη οικουμενικότητα αγκαλιάζει κάθε ιδιοπροσωπία.

Διάβασα αυτές τις ημέρες μια πολύ ωραία ομιλία του κυρίου Ευάγγελου Βενιζέλου για την οικουμενικότητα του Πατριαρχείου, ότι είναι η μόνη λύση για να ζήσει ο κόσμος.

Βλέπετε ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης γίνεται δεκτός από αλλοδόξους και αλλοθρήσκους σε όλο τον κόσμο. Ποιοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν τον ρόλο του; Οι Βαλκάνιοι και οι Ρώσοι, γιατί έχουν ακόμα εθνικιστικά και φονταμενταλιστικά ψεγάδια μέσα τους.

Σιγά-σιγά όμως μακάρι να λειανθούν αυτά, διότι και το λεγόμενο «ανατολικό πρόβλημα» στα Βαλκάνια είναι πρόβλημα θρησκευτικό και χρειάζεται να βοηθήσουμε να λυθεί, αφού από τα Βαλκάνια άρχισαν οι παγκόσμιοι πόλεμοι.

Θέλω να μου ερμηνεύσετε μια φράση σας: «Η θεολογία μας η Ορθόδοξη δεν διαστασιάζεται με άλλες επειδή στον πυρήνα της είναι ανθρωπολογία».

Μητροπολίτης Άνθιμος: Αν δούμε την Ορθόδοξη Εκκλησία σαν θρησκεία, τότε θα έρθει αντιμέτωπη με άλλες θρησκείες: τι λέμε εμείς και τι λένε εκείνοι. Εμάς όμως η ορθόδοξη θεολογία μας δεν ασχολείται απλώς με τον Θεό, ασχολείται με τον άνθρωπο. Το κέντρο της θεολογίας μας είναι ο άνθρωπος.

Τι είναι οι θρησκείες; Η προσπάθεια των ανθρώπων να καλοπιάσουν τον Θεό με κάθε τρόπο —από τα μυθικά χρόνια που ο Αβραάμ πήγε να θυσιάσει το παιδί του για να καλοπιάσει τον Γιαχβέ και ο Αγαμέμνονας θυσίασε την Ιφιγένεια για να πνεύσει ούριος άνεμος.

Έρχεται, λοιπόν, ο Χριστός και μιλάει για την ενανθρώπηση, για την προσπάθεια του Θεού να κατεβεί τόσο χαμηλά όσο είναι ο άνθρωπος.

Και όταν οι άνθρωποι ρωτούν τον Χριστό τι θέλει, απαντάει: «Ό,τι θέλετε να κάνετε σε εμένα, δώστε το στους αδελφούς σας». Κατεβάζει το επίπεδο των σχέσεών μας με τον Θεό στον συνάνθρωπο.

Λέει η Εκκλησία: «Είδες τον συνάνθρωπό σου; Είδες τον Θεό σου. Ο κάθε συνάνθρωπός μου είναι ο Θεός μου». Αυτό δεν είναι θεολογία, είναι ανθρωπολογία. Και επειδή το λέει η Εκκλησία, είναι και κοινωνιολογία. Η Εκκλησία περιμένει και προσκαλεί όλους τους λαούς και τις θρησκείες χωρίς στεγανά.

Λέτε όμως και μια φράση πολύ προκλητική: «Η θρησκεία μας δεν είναι μεταφυσική ούτε καθηκοντολογία».

Δεν μας δίνει ένα καθηκοντολόγιο. Ένας καλός Εβραίος πρέπει να τηρεί κάπου 345 εντολές καθημερινά —είναι δυνατόν να ζήσει έτσι ένας άνθρωπος σήμερα; Εμείς δεν έχουμε καθηκοντολογία. Έχουμε μόνο μία υποχρέωση: τη μετάνοια, να γινόμαστε καλύτεροι.

Οπότε δεν είναι μεταφυσική. Η Εκκλησία φροντίζει όσο ζει ο άνθρωπος να βρει μέσα του τη Βασιλεία των Ουρανών. Δεν ψάχνουμε τη Βασιλεία των Ουρανών στο υπερπέραν ή στο αύριο. Ο Χριστός είπε: «Η Βασιλεία του Θεού ἐντός ὑμῶν ἐστιν». Άρα έχουμε να κάνουμε με μια πρόσκληση να βρούμε τη Βασιλεία των Ουρανών μέσα μας και τον Θεό να τον δούμε στα πρόσωπα των συνανθρώπων μας.

Αυτό δεν είναι θρησκεία, είναι Εκκλησία. Είμαστε πρόσωπα που σε αναγκάζει στο κάθε πρόσωπο του εχθρού ή του αλλόδοξου να δεις τον Θεό. Όπως λέει ο Χριστός: «Αυτούς που σας καταρώνται να τους ευλογείτε. Αυτούς που σας κλέβουν ένα ρούχο, δώστε τους και δεύτερο. Αυτούς που σας χτυπάνε στο ένα μάγουλο, γυρίστε και το άλλο». Καταλαβαίνετε ότι δεν είναι προσπάθεια να καλοπιάσουμε τον Θεό.

Γι’ αυτό η ορθόδοξη βιωτή μας δεν ασφυκτιά σε δεκαλόγους ηθικής. Δεν έχουμε δεκάλογο. «Να αγαπάς τον συνάνθρωπό σου όπως τον εαυτό σου». Η ζωή δεν χωράει σε 10 εντολές, η ζωή ξεφεύγει. Τι να πουν οι 10 εντολές σήμερα για την τεχνητή νοημοσύνη, τη γενετική ή τη βιοηθική; Η Εκκλησία όμως είναι ζωή και λέει: «Ό,τι φέρει η ζωή, εγώ το αγκαλιάζω».

Αύριο θα έρθει ένας κόσμος τελείως διαφορετικός και η Εκκλησία είναι έτοιμη να τον αγκαλιάσει. Αυτά τα τελευταία 2-3 χρόνια που υπάρχει ένας πανικός με την τεχνητή νοημοσύνη, η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η πιο συγκαταβατική: «Θα ζήσουμε και μ’ αυτό, θα κρατήσουμε το καλό και θα κάνουμε στην άκρη το κακό». Η Καθολική Εκκλησία φοβάται —η τελευταία εγκύκλιος του Πάπα είναι 70 σελίδες και εκφράζει έναν φόβο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν φοβήθηκε. Η εγκύκλιος του Οικουμενικού Πατριάρχη λέει ότι η τεχνολογία είναι θεία δωρεά που έρχεται να υπηρετήσει τον άνθρωπο.

Όπως τα αυτοκίνητα: προσέξτε μόνο μην πατάτε το γκάζι στα 250 και σκοτωθείτε. Το ίδιο λέει η Εκκλησία και για την τεχνητή νοημοσύνη. Δεν φοβάται τον κόσμο, τον αγκαλιάζει και μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε το καλό από το κακό.

Στη σελίδα 7 του εντύπου σας, που δημοσιοποιήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου, αναφερθήκατε στον Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ένα μήνα πριν την άφιξή του στην Αθήνα. Πώς σχολιάζετε την ομιλία του;

Όχι, προφήτης δεν είμαι! Ένα μήνα πριν έρθει ο κύριος Ρούμπιο, σχολίασα στο κείμενό μου τα όσα είχε πει στη Συνδιάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το Φεβρουάριο. Όταν ήρθε στην Αθήνα, είπε ακριβώς τα ίδια πράγματα επαυξημένα, κάτω από τον βράχο της Ακροπόλεως —που μην ξεχνάμε ότι για κάποιους αιώνες διετέλεσε και ναός της Παναγίας.

Είπε να γίνει μια νοητή γραμμή «Αθήνα – Ρώμη – Αμερική», θέλοντας να δώσει έναν έντονο συμβολισμό στην πορεία της Δύσης. Φοβήθηκα με την ομιλία του κυρίου Ρούμπιο διότι δίνει το μήνυμα μιας ανθρωπιστικής στροφής προς την αρχαία ελληνική σκέψη και τη χριστιανική συμβολή, προκειμένου η Δύση να φύγει από τη σημερινή της παρακμή.

Για να ξεπεράσουμε αυτή την παρακμή, είπε ο κύριος Ρούμπιο, πρέπει να ξαναγυρίσουμε στην αρχαία Ελλάδα και στον χριστιανισμό που ξεκίνησε από αυτόν τον τόπο. Διότι ο χριστιανισμός, αν έμενε στην εβραϊκή του κοιτίδα, θα πνιγόταν. Όταν ο Απόστολος Παύλος τον έφερε στην Αθήνα, από την Αθήνα ακτινοβόλησε σε ολόκληρο τον τότε γνωστό ρωμαϊκό κόσμο.

Λέτε ότι υπάρχει επιστροφή στην κοινή μας κληρονομιά, μια νοητή γραμμή «Αθήνα – Ρώμη – Αμερική». Η Ιερουσαλήμ δεν έπρεπε να μπει σε αυτήν τη γραμμή;

Όχι. Γιατί η Ιερουσαλήμ, όσο κι αν έχει έναν πολύχρωμο θρησκευτικό χαρακτήρα σήμερα, παραμένει η έδρα του Θεού Γιαχβέ. Για τους Χριστιανούς δεν έχει κεντρικό ρόλο με την τοπική έννοια. Για τους Χριστιανούς, τάφος του Χριστού είναι κάθε Αγία Τράπεζα, και Γολγοθάς είναι κάθε Άγιο Ποτήριο από το οποίο χύνεται το Αίμα του Χριστού για να ξεπλύνει τις αμαρτίες μας.

Φύγαμε από το συγκεκριμένο σημείο. Όπως είπε ο Χριστός στη Σαμαρείτιδα: «Πνεῦμα ὁ Θεός, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν». Καταργεί ο Χριστός τη μοναδική ιερότητα του συγκεκριμένου χώρου. Οπότε ξεφεύγουμε από την Ιερουσαλήμ και μιλάμε για την Αθήνα, τη Ρώμη και τη Δύση.

Σας ευχαριστώ πολύ, Σεβασμιώτατε!