Αρχιμ. Αθηναγόρας Σουπουρτζής
Διδάκτωρ Κανονικού Δικαίου ΕΚΠΑ
LL.M., University of Sunderland
Καθηγητής Εκκλησιαστικού και Κανονικού Δικαίου Θεολογικής Ακαδημίας Βολυνίας
Διδάσκων Σχολής Αξιωματικών και Σχολής Εθνικής Ασφάλειας Ελληνικής Αστυνομίας
Aμερικανικές δικαστικές εξελίξεις και ελληνικό δίκαιο - Με αφορμή τις δύο οριστικές δικαστικές διαταγές της 14ης Οκτωβρίου 2025
Η συμπλήρωση ενός έτους από δύο οριστικές δικαστικές διαταγές, οι οποίες εκδόθηκαν στις 14 Οκτωβρίου 2025 από ομοσπονδιακό δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών, παρέχει την αφορμή για την παρουσίαση μιας ενδιαφέρουσας εξελίξεως σχετικά με το απόρρητο του μυστηρίου της εξομολογήσεως.
Οι διαταγές περάτωσαν δύο αυτοτελείς υποθέσεις, οι οποίες είχαν ως αφετηρία την ίδια νομοθετική ρύθμιση της Πολιτείας της Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική δικαστική εξέλιξη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το ελληνικό εκκλησιαστικό και νομικό κοινό, κυρίως ως αφορμή συνοπτικής εξετάσεως των συναφών πηγών του Ορθοδόξου Κανονικού Δικαίου και των διατάξεων που ισχύουν στην ελληνική έννομη τάξη.
Η παρουσίασή της δεν προϋποθέτει εξομοίωση των δύο νομικών συστημάτων ούτε υιοθέτηση συγκεκριμένης λύσεως επί επιμέρους ερμηνευτικών ζητημάτων.
Οι δύο υποθέσεις στην Πολιτεία της Ουάσιγκτον
Με τον νόμο Senate Bill 5375 του 2025 και με δηλωμένο σκοπό την ενίσχυση της προστασίας των ανηλίκων, η Πολιτεία της Ουάσιγκτον τροποποίησε το σύστημα υποχρεωτικής αναφοράς περιστατικών κακοποιήσεως ή παραμελήσεως ανηλίκων, υπάγοντας σε αυτό τους κληρικούς και ως προς πληροφορίες που περιέρχονται σε γνώση τους κατά την εξομολόγηση. Η ρύθμιση αμφισβητήθηκε ενώπιον της ομοσπονδιακής Δικαιοσύνης υπό το πρίσμα των εγγυήσεων της Πρώτης Τροπολογίας του αμερικανικού Συντάγματος.
Σε χωριστές διαδικασίες προσέφυγαν Ρωμαιοκαθολικοί, στην υπόθεση Etienne et al. v. Ferguson (αριθ. 3:25-cv-05461-DGE), και Ορθόδοξοι, στην υπόθεση Orthodox Church in America et al. v. Ferguson (αριθ. 2:25-cv-01537-DGE).
Οι επωνυμίες παρατίθενται όπως αναγράφονται στα δικαστικά έγγραφα, αποκλειστικώς για την ταυτοποίηση των υποθέσεων.
Κατά τον Ιούλιο του 2025 εκδόθηκαν προσωρινές διαταγές δικαστικής προστασίας. Στην προσωρινή διαταγή της 18ης Ιουλίου 2025, στην υπόθεση Etienne, το δικαστήριο έκρινε ότι η ρύθμιση δεν ήταν ουδέτερη ούτε γενικής εφαρμογής, διότι κατήργησε το απόρρητο μόνο για τους κληρικούς, ενώ διατήρησε τα αντίστοιχα προνόμια άλλων επαγγελματιών.
Η οριστική επίλυση των δύο υποθέσεων επήλθε στις 14 Οκτωβρίου 2025, όταν το Ομοσπονδιακό Περιφερειακό Δικαστήριο της Δυτικής Περιφέρειας της Ουάσιγκτον εξέδωσε δύο διαταγές οριστικής απαγορεύσεως εφαρμογής της επίμαχης ρυθμίσεως στο ειδικώς προστατευόμενο πεδίο της εξομολογήσεως και άλλων εμπιστευτικών θρησκευτικών επικοινωνιών.
Οι διαταγές εκδόθηκαν με τη συναίνεση των διαδίκων, περιλαμβανομένων των εκπροσώπων της Πολιτείας. Στα κείμενά τους διαπιστώθηκε ότι η εφαρμογή της ρυθμίσεως στις προστατευόμενες επικοινωνίες προσέβαλλε την ελευθερία ασκήσεως της θρησκείας (Free Exercise Clause). Ως προς τη ρήτρα μη εγκαθιδρύσεως θρησκείας (Establishment Clause) και τη νομολογιακή αρχή της θεσμικής αυτονομίας των θρησκευτικών κοινοτήτων (Church Autonomy Doctrine), καταγράφηκαν σοβαρά νομικά ερωτήματα, χωρίς οριστική διαπίστωση παραβιάσεως.
Οι συγκεκριμένες πράξεις αποτελούν οριστικές δικαστικές διαταγές ομοσπονδιακού δικαστηρίου πρώτου βαθμού και όχι αποφάσεις του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ.
Ο συναινετικός χαρακτήρας και το ειδικώς καθορισμένο αντικείμενό τους πρέπει να συνεκτιμώνται κατά την αποτίμηση της δικαστικής εξελίξεως.
Οι κανονικές πηγές του εξομολογητικού απορρήτου
Για την Ορθόδοξη Εκκλησία το απόρρητο της εξομολογήσεως είναι απαραβίαστο. Κατά το Κανονικό Δίκαιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας, η εξομολόγηση εντάσσεται στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας και συνδέεται με το λειτούργημα του πνευματικού πατρός.
Η διαφύλαξη του απορρήτου της εξομολογήσεως δεν εξαντλείται, επομένως, στους όρους της κοινής επαγγελματικής εχεμύθειας.
Ο λδ΄ κανόνας του Μεγάλου Βασιλείου απαγορεύει, στο συγκεκριμένο πραγματικό πλαίσιο που ρυθμίζει, τη δημοσιοποίηση εξαγορευθέντος παραπτώματος (Γ. Α. Ράλλη - Μ. Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, τ. Δ΄, Αθήνησιν 1854, σ. 177). Οι κη΄ και κθ΄ κανόνες του αγίου Νικηφόρου Κωνσταντινουπόλεως διακρίνουν, κατά την κανονική αντιμετώπιση και την επιβολή επιτιμίων, μεταξύ αδήλων και δημοσίως γνωστών παραπτωμάτων (κατά την αρίθμηση των Ράλλη - Ποτλή, ό.π., τ. Δ΄, σ. 429-430).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ερμηνεία του Βαλσαμώνος στον ρλβ΄ κανόνα της Καρθαγένης, όπου μνημονεύεται περίπτωση επιβολής επιτιμίου σε καθηγούμενο που μαρτύρησε κατά πνευματικού του τέκνου (Ράλλη - Ποτλή, ό.π., τ. Γ΄, Αθήνησιν 1853, σ. 603-604). Στη μεταβυζαντινή κανονικοποιμαντική γραμματεία, εξάλλου, το Εξομολογητάριον του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου περιλαμβάνει ειδική διδασκαλία προς τον πνευματικό για τη διαφύλαξη του απορρήτου.
Οι κανονικές αυτές διατάξεις και οι ερμηνευτικές τους επεξεργασίες πρέπει να αναγιγνώσκονται μέσα στο ιδιαίτερο ιστορικό και κανονιστικό τους πλαίσιο. Καταδεικνύουν πάντως την ιδιαίτερη σημασία που αποδίδει η ορθόδοξη παράδοση στον εμπιστευτικό χαρακτήρα της εξαγορεύσεως, χωρίς να αποτελούν αυτοτελή κωδικοποίηση των σύγχρονων ζητημάτων του κρατικού δικαίου.
Οι σχετικές διατάξεις του ελληνικού δικαίου
Το άρθρο 371 παρ. 1 του Ποινικού Κώδικα, περί παραβιάσεως επαγγελματικής εχεμύθειας, περιλαμβάνει ρητώς τους κληρικούς μεταξύ των προσώπων που δεσμεύονται για ιδιωτικά απόρρητα τα οποία τους εμπιστεύθηκαν ή πληροφορήθηκαν λόγω της ιδιότητάς τους.
Για την υπαγωγή στη διάταξη δεν αρκεί, συνεπώς, μόνη η ιδιότητα του κληρικού. Απαιτείται η συνδρομή των νόμιμων στοιχείων του προστατευόμενου ιδιωτικού απορρήτου.
Η ποινική δίωξη προβλέπεται κατ’ έγκληση (παρ. 3), ενώ η παράγραφος 4 ρυθμίζει ειδικώς τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η αποκάλυψη δεν είναι άδικη. Οι ρυθμίσεις αυτές παρατίθενται ως στοιχεία της νομοθετικής τυποποιήσεως, χωρίς εφαρμογή τους σε υποθετικές ή επίδικες περιπτώσεις.
Στην ποινική δικονομία, το άρθρο 212 ΚΠΔ προβλέπει απαγόρευση εξετάσεως ως μαρτύρων, ως προς τις προστατευόμενες πληροφορίες, των προσώπων που υπάγονται στο άρθρο 371 ΠΚ, επί ποινή ακυρότητας της διαδικασίας.
Η απαγόρευση εξακολουθεί να ισχύει και όταν ο ενδιαφερόμενος έχει απαλλάξει το υπόχρεο πρόσωπο από την τήρηση του απορρήτου (παρ. 2). Η δε παράγραφος 3 προβλέπει ειδική δήλωση του μάρτυρα σχετικά με το απόρρητο, χωρίς να εξαρτά την ακυρότητα από την υποβολή της.
Η διατύπωση του άρθρου 212 μεταβλήθηκε το 2019. Ενώ η προϊσχύσασα διάταξη μνημόνευε αυτοτελώς τους κληρικούς για όσα πληροφορήθηκαν από την εξομολόγηση, το ισχύον άρθρο παραπέμπει στα πρόσωπα του άρθρου 371 ΠΚ.
Με τη νέα νομοτεχνική επιλογή, ο προσδιορισμός των υποκειμένων της συγκεκριμένης δικονομικής προστασίας συνδέεται ρητώς με τη γενικότερη ποινική διάταξη περί επαγγελματικού απορρήτου.
Ειδική πρόβλεψη περιλαμβάνει το άρθρο 264 παρ. 3 ΚΠΔ για την κατάσχεση εγγράφου του οποίου αμφισβητείται ο απόρρητος χαρακτήρας.
Το έγγραφο διασφαλίζεται χωρίς να γνωσθεί το περιεχόμενό του και, ως προς το εκκλησιαστικό λειτούργημα, ζητείται από τον οικείο Μητροπολίτη να κρίνει αν περιέχει επαγγελματικό απόρρητο ή εξομολόγηση. Πρόκειται για συγκεκριμένη δικονομική αρμοδιότητα που αναγνωρίζει ο κρατικός νομοθέτης στην εκκλησιαστική αρχή.
Στη διοικητική δίκη, το άρθρο 183 παρ. 1 περ. β΄ του Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας προβλέπει ότι η συναίνεση των ενδιαφερομένων μπορεί, υπό όρους, να άρει τον αποκλεισμό μαρτυρίας για επαγγελματικό απόρρητο, εξαιρεί όμως ρητώς τους κληρικούς ως προς όσα τους εμπιστεύθηκαν κατά την εξομολόγηση.
Τέλος, ο Κανονισμός 305/2018 της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος «Περί Εφημερίων και Διακόνων» (ΦΕΚ Α΄ 153/22.8.2018), στο άρθρο 11 παρ. 13, λαμβάνει υπόψη, κατά την αξιολόγηση των εφημερίων, ότι ορισμένες όψεις της ποιμαντικής διακονίας είναι απόρρητες ή απαιτούν ιδιαίτερη διάκριση, μνημονεύοντας ενδεικτικώς την εξομολόγηση.
Η πρόβλεψη αφορά το ειδικό κανονιστικό πλαίσιο της εκκλησιαστικής αξιολογήσεως. Δεν τροποποιεί το περιεχόμενο των διατάξεων του Ποινικού Κώδικα και του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας.
Επίλογος
Η συγκριτική παρουσίαση των δύο υποθέσεων αναδεικνύει την ανάγκη διακρίσεως μεταξύ των αμερικανικών συνταγματικών εγγυήσεων, των πηγών του Ορθοδόξου Κανονικού Δικαίου και των ειδικών διατάξεων του ελληνικού δικαίου. Η ακριβής γνώση του περιεχομένου και του πεδίου εφαρμογής κάθε ρυθμίσεως αποτελεί την αναγκαία αφετηρία κάθε περαιτέρω επιστημονικής συζητήσεως.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Α. Πηγές
Κανονικές πηγές
Μ. Βασιλείου, κανόνας λδ΄, σε Γ. Α. Ράλλη - Μ. Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, τ. Δ΄, Αθήνησιν 1854, σ. 177.
Νικηφόρου Κωνσταντινουπόλεως, κανόνες κη΄ και κθ΄, σε Ράλλη - Ποτλή, ό.π., τ. Δ΄, σ. 429-430.
Καρθαγένης κανών ρλβ΄, με την ερμηνεία του Θ. Βαλσαμώνος, σε Ράλλη - Ποτλή, ό.π., τ. Γ΄, Αθήνησιν 1853, σ. 603-604.
Νικόδημος Αγιορείτης, Εξομολογητάριον, «Διδασκαλία προς τον Πνευματικόν», πρώτη έκδ. Ενετίησι 1794, 6η έκδ., εκδ. Νεκταρίου Παναγοπούλου, Αθήνα 2002.
Ελληνική νομοθεσία
Ποινικός Κώδικας (ν. 4619/2019), άρθρο 371.
Κώδικας Ποινικής Δικονομίας (ν. 4620/2019), άρθρα 212 και 264. Προϊσχύσας Κώδικας Ποινικής Δικονομίας (π.δ. 258/1986), άρθρο 212.
Κώδικας Διοικητικής Δικονομίας (ν. 2717/1999), άρθρο 183.
Κανονισμός 305/2018 της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος «Περί Εφημερίων και Διακόνων», ΦΕΚ Α΄ 153/22.8.2018, άρθρο 11 παρ. 13.
Αμερικανική νομοθεσία και νομολογία
Washington State, Senate Bill 5375 (2025).
Etienne et al. v. Ferguson et al., No. 3:25-cv-05461-DGE (W.D. Wash.), Stipulation and Order re Permanent Injunction and Final Judgment, Document 250, 14.10.2025.
Orthodox Church in America et al. v. Ferguson et al., No. 2:25-cv-01537-DGE (W.D. Wash.), Stipulation and Order re Permanent Injunction and Final Judgment, Document 206, 14.10.2025.
Β. Βοηθήματα
Καζάζης, Γ., «Το απόρρητο της Ιεράς Εξομολόγησης και το πρόβλημα της καταγγελίας-κατάδοσης», σε Έ. Λαμπροπούλου - Σ. Παπαμιχαήλ - Π. Σχίζας (επιμ.), Σύγχρονες τάσεις αντεγκληματικής πολιτικής. Προς τιμήν του Ομότιμου Καθηγητή Αντώνη Δ. Μαγγανά, Παπαζήσης, Αθήνα 2018, σ. 687-697.
Παπαδήμας, Φ. Αγ., «Τὸ ἀπόρρητον τοῦ Μυστηρίου τῆς Ἐξομολογήσεως», Ἀρχεῖον Ἐκκλησιαστικοῦ καὶ Κανονικοῦ Δικαίου 10 (1955), σ. 121-126.