Του Αρχιμ. Μακαρίου Τσιμέρη στην Romfea.gr
Υπάρχουν κάποιες ημερομηνίες που δεν είναι απλώς ημερομηνίες.
Είναι μνήμη. Είναι ευγνωμοσύνη. Είναι χρέος.
Μια τέτοια ημέρα είναι η 13η Οκτωβρίου, η ημέρα κατά την οποία, το 1904, έπεσε στη Στάτιστα της Καστοριάς ο Παύλος Μελάς, μόλις 34 ετών. Η θυσία του συγκλόνισε την Ελλάδα και ο θάνατός του έγινε ένα από τα κορυφαία σύμβολα του Μακεδονικού Αγώνα.
Και κάθε φορά που πλησιάζει αυτή η επέτειος, οφείλουμε να στεκόμαστε για λίγο σιωπηλοί μπροστά στην ιστορία.
Όχι για να καλλιεργήσουμε μίσος.
Όχι για να ξαναζωντανέψουμε τις αντιπαλότητες του παρελθόντος.
Αλλά για να μην ξεχάσουμε ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και πόσα χρωστάμε σε εκείνους που προηγήθηκαν από εμάς.
Ο Παύλος Μελάς δεν ήταν μόνο ένα όνομα
Ο Παύλος Μελάς δεν έμεινε στην ιστορία απλώς ως ένας αξιωματικός που πέρασε τα σύνορα και πολέμησε στη Μακεδονία.
Έγινε σύμβολο.
Ένας νέος άνθρωπος, με οικογένεια, μόρφωση και κοινωνική θέση, επέλεξε να αφήσει πίσω του την ασφάλεια της ελεύθερης Ελλάδας και να βρεθεί στη Μακεδονία, σε έναν αγώνα δύσκολο, επικίνδυνο και
αβέβαιο.
Το 1904 εισήλθε στη Δυτική Μακεδονία με το ψευδώνυμο «Μίκης Ζέζας», επικεφαλής μικρού ένοπλου σώματος, με αποστολή να συμβάλει στην οργάνωση του αγώνα στην περιοχή Καστοριάς–Μοναστηρίου.
Στις 13 Οκτωβρίου 1904, στη Στάτιστα —το σημερινό χωριό Μελάς Καστοριάς— έπεσε νεκρός.
Η θυσία του όμως δεν ήταν το τέλος.
Ήταν, κατά έναν βαθύ τρόπο, η αρχή μιας μεγάλης αφύπνισης.
Ο θάνατος του Μελά συγκλόνισε την κοινή γνώμη στην Ελλάδα και έκανε τη Μακεδονία ακόμη περισσότερο υπόθεση ολόκληρου του Ελληνισμού. Η μορφή του πέρασε από την ιστορία στη συλλογική μνήμη και από εκεί στην καρδιά των επόμενων γενεών.
Και πίσω από τον Μελά ήταν ένας ολόκληρος λαός
Ο Μακεδονικός Αγώνας δεν γράφτηκε μόνο με τα ονόματα των γνωστών Μακεδονομάχων.
Γράφτηκε και από τους ανώνυμους.
Από τους ανθρώπους των χωριών.
Από τους δασκάλους.
Από τις γυναίκες που κρατούσαν τα σπίτια και τις οικογένειες όρθιες.
Από τους ανθρώπους που μετέφεραν μηνύματα, έκρυψαν αγωνιστές, έδωσαν ψωμί και νερό, προστάτεψαν οικογένειες και κράτησαν ζωντανή την ελληνική συνείδηση σε δύσκολους καιρούς.
Και μέσα σε αυτή την ιστορία η Εκκλησία της Μακεδονίας κατέχει ξεχωριστή θέση.
Η μορφή του Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη είναι χαρακτηριστική. Η δράση του συνδέθηκε στενά με την οργάνωση και την ενίσχυση του ελληνικού αγώνα και με την προστασία του ποιμνίου του μέσα στις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες της εποχής.
Δεν είναι τυχαίο ότι μετά τον θάνατο του Παύλου Μελά η σορός του συνδέθηκε με τον Μητροπολίτη Καραβαγγέλη και την Καστοριά. Η Εκκλησία βρέθηκε έτσι, για άλλη μια φορά, μέσα στη δραματική ιστορία του τόπου και του λαού της.
Γι' αυτό και όταν σήμερα μιλούμε για τον Μακεδονικό Αγώνα, δεν πρέπει να θυμόμαστε μόνο τα όπλα.
Πρέπει να θυμόμαστε και το σχολείο, την εκκλησία, τη γλώσσα, την πίστη, την οικογένεια και την κοινότητα.
Γιατί ένας τόπος δεν κρατιέται μόνο με τη δύναμη των όπλων.
Κρατιέται και με τη δύναμη της μνήμης.
Η Μακεδονία στη μνήμη της Εκκλησίας
Αυτή ακριβώς τη μνήμη υπηρέτησε και ο μακαριστός Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Παντελεήμων Β΄ Χρυσοφάκης.
Για τον Παντελεήμονα η Μακεδονία δεν ήταν ένα κεφάλαιο ενός παλιού βιβλίου.
Ήταν ζωντανό κομμάτι της ιστορικής και πνευματικής ταυτότητας του τόπου.
Χαρακτηριστικό είναι ότι στις 17 Φεβρουαρίου 1992, μέσα στην ένταση της εποχής του Μακεδονικού ζητήματος, μίλησε στην πλατεία Αριστοτέλους για τη Μακεδονία. Η ομιλία του έχει διασωθεί σε οπτικοακουστικό υλικό και αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβανόταν τη σχέση ιστορίας, Εκκλησίας και Μακεδονίας.
Έχει ιδιαίτερη σημασία να ακούμε σήμερα αυτή τη φωνή.
Όχι επειδή πρέπει να επαναλάβουμε μηχανικά όσα έλεγαν οι προηγούμενες γενιές.
Αλλά επειδή μέσα από τέτοιες μαρτυρίες καταλαβαίνουμε πώς η ιστορική μνήμη περνούσε από γενιά σε γενιά.
Ο Παντελεήμων ανήκε σε μια γενιά που είχε μάθει να αντιμετωπίζει την ιστορία όχι ως μουσειακό αντικείμενο, αλλά ως ζωντανή παρακαταθήκη.
Μια παρακαταθήκη που περνά από γενιά σε γενιά.
Από τους παππούδες στους γονείς.
Από τους γονείς στα παιδιά.
Και από τους παλαιότερους στους νεότερους.
Τι χρωστάμε εμείς στους προηγουμένους;
Σήμερα ζούμε σε έναν διαφορετικό κόσμο.
Δεν γνωρίζουμε τις στερήσεις εκείνων των ανθρώπων.
Δεν γνωρίζουμε τον φόβο που ένιωθαν οι οικογένειες στα μακεδονικά χωριά.
Δεν γνωρίζουμε τι σήμαινε τότε να υπερασπίζεσαι την κοινότητά σου, την πίστη σου, το σχολείο σου και την πολιτιστική σου ταυτότητα.
Και ίσως ακριβώς γι' αυτό έχουμε ακόμη μεγαλύτερη ανάγκη τη μνήμη.
Γιατί ένας λαός που ξεχνά την ιστορία του γίνεται φτωχότερος.
Όχι επειδή πρέπει να ζει στο παρελθόν.
Αλλά επειδή χωρίς γνώση του παρελθόντος δυσκολεύεται να καταλάβει το παρόν και να σταθεί υπεύθυνα απέναντι στο μέλλον.
Η μνήμη, λοιπόν, δεν είναι μίσος.
Η μνήμη είναι ευθύνη.
Και η τιμή στους προγόνους δεν σημαίνει ότι πρέπει να εχθρευόμαστε τους ανθρώπους του σήμερα.
Σημαίνει ότι γνωρίζουμε την ιστορία μας, την αγαπούμε και την παραδίδουμε στα παιδιά μας χωρίς παραμορφώσεις και χωρίς λήθη.
«Για να μην ξεχνούμε»
Εμείς που μεγαλώσαμε στη Μακεδονία, που ακούσαμε από τους παλαιότερους τις ιστορίες του τόπου, που μπήκαμε στους ναούς μας, που ακούσαμε τους ιερείς και τους πνευματικούς πατέρες να μιλούν για τους Μακεδονομάχους, αισθανόμαστε αυτή τη μνήμη ακόμη πιο έντονα.
Δεν πρόκειται μόνο για μια ιστορική γνώση.
Είναι ένα κομμάτι της προσωπικής μας μνήμης.
Είναι οι διηγήσεις των παππούδων μας.
Είναι τα μνημεία των χωριών.
Είναι τα ονόματα των δρόμων.
Είναι οι προτομές των Μακεδονομάχων.
Είναι οι εκκλησίες και τα μοναστήρια που κράτησαν αναμμένη την πίστη και τη μνήμη μέσα στους αιώνες.
Είναι ο Παύλος Μελάς.
Ο Γερμανός Καραβαγγέλης.
Ο Τέλλος Άγρας.
Ο Καπετάν Κώττας.
Και μαζί τους μια ολόκληρη γενιά γνωστών και αγνώστων ανθρώπων που έζησαν και θυσιάστηκαν μέσα στις δύσκολες συνθήκες της εποχής.
Η πίστη και η πατρίδα
Για έναν άνθρωπο της Εκκλησίας, η μνήμη αυτών των ανθρώπων δεν μπορεί να είναι μόνο εθνική.
Είναι και πνευματική.
Η Εκκλησία δεν αγιοποιεί την ιστορία ούτε μετατρέπει κάθε ιστορικό αγωνιστή σε άγιο.
Μπορεί όμως να αναγνωρίζει την αυταπάρνηση, την αυτοθυσία, την προσφορά και την ευθύνη απέναντι στον συνάνθρωπο.
Και εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα βαθύτερα μηνύματα της ζωής του Παύλου Μελά.
Να μη ζούμε μόνο για τον εαυτό μας.
Να καταλαβαίνουμε ότι κάθε γενιά παραλαμβάνει μια κληρονομιά και έχει καθήκον να την παραδώσει στην επόμενη.
Αυτό είναι και το νόημα της μνήμης.
Δεν μας ζητείται να γίνουμε άνθρωποι του 1904.
Μας ζητείται να γίνουμε αντάξιοι άνθρωποι της εποχής μας.
Να αγαπούμε την Ελλάδα χωρίς μίσος.
Να αγαπούμε τη Μακεδονία χωρίς φανατισμό.
Να υπερασπιζόμαστε την ιστορική αλήθεια χωρίς παραχάραξη.
Να γνωρίζουμε την παράδοσή μας χωρίς να περιφρονούμε τον άλλον.
Και κυρίως να μη ντρεπόμαστε να λέμε ποιοι είμαστε.
Η 13η Οκτωβρίου ας γίνει υπόσχεση
Γι' αυτό, κάθε 13η Οκτωβρίου, ας μην περιοριζόμαστε σε μια κατάθεση στεφάνου ή σε μια τυπική σχολική γιορτή.
Ας ανοίξουμε ένα βιβλίο.
Ας μιλήσουμε στα παιδιά μας.
Ας επισκεφθούμε ένα μουσείο.
Ας ανάψουμε ένα κερί.
Ας πούμε στα παιδιά και στα εγγόνια μας ποιος ήταν ο Παύλος Μελάς και τι ήταν ο Μακεδονικός Αγώνας.
Ας τους μιλήσουμε για τους ανθρώπους που δεν έγιναν ποτέ γνωστοί.
Γιατί πίσω από κάθε μεγάλο όνομα της ιστορίας υπάρχουν άνθρωποι που δεν καταγράφηκαν ποτέ στα βιβλία.
Και ας θυμόμαστε ότι η ιστορία δεν παραδίδεται μόνη της.
Παραδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Αν εμείς δεν τη μεταδώσουμε, κάποτε θα χαθεί.
Ο Παύλος Μελάς δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν
Ο Παύλος Μελάς έφυγε νέος.
Η γενιά του έζησε σε μια Ελλάδα διαφορετική από τη δική μας.
Όμως το ερώτημα που μας θέτει η ζωή του παραμένει επίκαιρο:
Τι είμαστε διατεθειμένοι να προσφέρουμε εμείς για όσα παραλάβαμε;
Εκείνοι έδωσαν τη ζωή τους.
Εμείς καλούμαστε να δώσουμε κάτι άλλο:
τη γνώση μας,
την παιδεία μας,
την υπευθυνότητά μας,
την αγάπη μας για τον τόπο,
την πίστη μας στις αξίες μας,
και κυρίως τη φροντίδα ώστε η ιστορική μνήμη να μη γίνει λήθη.
Η Μακεδονία δεν είναι μόνο ένας τόπος πάνω στον χάρτη.
Είναι μνήμες, πρόσωπα, εκκλησίες, τραγούδια, οικογένειες, αγώνες, θυσίες και ιστορία.
Και η ιστορία αυτή αξίζει να συνεχίσει να μιλά.
Όχι με κραυγές.
Με γνώση.
Όχι με μίσος.
Με αξιοπρέπεια.
Όχι με φανατισμό.
Με αγάπη για την αλήθεια.
Και έτσι, όταν κάθε χρόνο φτάνει η 13η Οκτωβρίου, μπορούμε να στεκόμαστε μπροστά στη μνήμη του Παύλου Μελά και όλων εκείνων που αγωνίστηκαν στον Μακεδονικό Αγώνα και να λέμε μέσα από την καρδιά μας:
Δεν σας ξεχάσαμε.
Δεν ξεχάσαμε τον αγώνα σας.
Δεν ξεχάσαμε τη θυσία σας.
Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που θυμούνται, όσο υπάρχουν οικογένειες που διηγούνται, όσο υπάρχουν παιδιά που μαθαίνουν και όσο υπάρχει ένας λαός που γνωρίζει την ιστορία του, η μνήμη δεν πεθαίνει.
Γιατί, τελικά, αυτό είναι το μεγαλύτερο χρέος μας προς εκείνους που προηγήθηκαν:
να μην αφήσουμε τη θυσία τους να γίνει λήθη.
Αιωνία η μνήμη του Παύλου Μελά και όλων των Μακεδονομάχων.
Και η μνήμη τους ας γίνει για εμάς όχι αφορμή διχασμού, αλλά δύναμη ευθύνης, παιδείας, πίστης και αγάπης για την πατρίδα.
Για να μην ξεχνούμε.
Για να θυμούνται οι νεότεροι.
Για να γνωρίζουν τα παιδιά μας.
Γιατί η Μακεδονία που παραλάβαμε είναι και η Μακεδονία που έχουμε χρέος να παραδώσουμε.