Γράφει ο Κ. Νούσης στην Romfea.gr
(ανταπάντηση στον κ. Μπούμη για το θέμα της του Υιού εκ Πατρός γεννήσεως)¹
Με θλίψη διαπιστώνεται πως είναι πολύ δύσκολο να αποφευχθεί ο πειρασμός τής επί προσωπικού κόντρας, ακόμη και όταν πρόκειται για θέματα θεολογικά, όπου οι προτεραιότητες θα έπρεπε να είναι σαφώς πολύ ανώτερες…
Είναι τελικά τόσο δύσκολο να γίνει πιστευτό πως μπορεί κάποιος να παρεμβαίνει διορθωτικά σε δογματικά ή άλλα ατοπήματα, χωρίς να θέλει να προσβάλλει το εγώ του συνομιλητή του;
Προσωπικά, θεωρώ ότι ήμουν ιδιαίτερα προσεχτικός στην πρώτη μου τοποθέτηση².
Έστω και έτσι όμως, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον ομότιμο καθηγητή της θεολογίας που μου δίνει την ευκαιρία να συμπληρώσω τινά αναφορικά με το επίμαχο ζήτημα της αϊδίου γεννήσεως του Υιού του Θεού εκ Πατρός.
Θα ήθελα, πραγματικά, να αφήσω στην άκρη τις επουσιώδεις και άστοχες γραμματικοσυντακτικές παρατηρήσεις του συναδέλφου, ο οποίος λεπτολογεί λέξεις και άρθρα χωρίς καμιά ουσιαστική συμβολή στον εν λόγω θεολογικό διάλογο, και να περάσω απευθείας στην ουσία, που άλλωστε είναι και η μόνη που ενδιαφέρει τους πολλούς.
Θα κάνω όμως μια μικρή παρένθεση χάριν της του λόγου ακριβείας και … ευθυμίας. Θα υποχωρήσω, δυστυχώς, και εγω στον πειρασμό – άλλωστε τα πάθη κινούνται τόσο ύπουλα και υποδόρια, όπως φαίνεται και από το πρόσφατο κείμενο του συναδέλφου! Άρχομαι, λοιπόν, από το οριστικό άρθρο που λείπει από τον τίτλο του πρώτου μου ….άρθρου (μα και του παρόντος δευτέρου!).
Μα είναι δυνατόν, κύριε καθηγητά, να εννοούσα οιονδήποτε άλλον πατέρα πλην του ενός και μόνου Θεού Πατρός, γράφοντας “εκ Πατρός” αντί “εκ του Πατρός”; Μη γένοιτο! Ξεχνάμε πως και στις λειτουργικές προσευχές μας πολλάκις παραλείπεται το άρθρο, όπως π.χ. στο συχνότατα επαναλαμβανόμενο Τρισάγιο “Δόξα Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι”; Μήπως και στην ίδια την Αγία Γραφή δεν λείπουν τα οριστικά άρθρα;
Όταν, ας πούμε, λέει στον Ψαλμό το “Κύριος ποιμαίνει με και ουδέν με υστερήσει”, θα πρέπει να κατηγορήσουμε τον ψαλμωδό ότι τάχα δεν αναφέρεται στον ένα και μοναδικό Θεό; Η χαμένη σοβαρότητα πολλάκις εκθέτει στις λεπτομέρειες και έτσι μπορεί να “χαθεί το δίκαιο” του γράφοντος στη συνέχεια, όταν θελήσει να μιλήσει επί της ουσίας.
Ο κ. Μπούμης περνάει ευθέως στην επίθεση κατά της γραφίδος μου – τουλάχιστον – με το ειρωνικό εν παρενθέσει “ευτυχώς”. Αυτό ειλικρινά δεν με ενοχλεί. Αντιθέτως με λυπεί, διότι εγώ δεν τον προσέβαλα επί προσωπικού ούτε δι’ ενός υπονοουμένου. Απλά μίλησα με επιχειρήματα θεολογικά.
Ο καθένας, βέβαια, προσλαμβάνει όπως θέλει τα λεχθέντα του άλλου. Όλοι κρινόμαστε σε κάθε περίπτωση. Εκεί όμως που με αδικεί κατάφωρα είναι όταν γράφει πως τον παρεξηγούμε παντελώς, λέγοντας πως συγχέει πρόσωπο, υπόσταση και φύση, και μάλιστα εξίσταται απορών!
Αυτό όμως θα έπρεπε να το κάνουμε εμείς, όταν διαβάζουμε πάλιν και πολλάκις επί λέξει τα γραφόμενά του: “Μέ τόν ὅρο ὑπόσταση νά ἐννοοῦμε καί οὐσία καί πρόσωπο; Σ' αὐτό μᾶς ὁδηγεῖ καί τό Ἑβρ. 1,3: Ὁ υἱός «εἶναι ἀπαύγασμα τῆς δόξης καί χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ (τοῦ Πατρός)».
Ὁ ὅρος ὑπόστασις φαίνεται ὅτι μπορεῖ νά εἶναι εὐρύτερος-περιεκτικότερος κατά τήν ἔννοια τοῦ ὅρου πρόσωπο. Γι' αὐτό καί στήν Ἁγία Τριάδα λέμε τρισυπόστατος καί ὄχι τριπρόσωπος, γιά νά μπορεῖ στό πρόσωπο-ὑπόσταση τοῦ Υἱοῦ νά περιλαμβάνεται καί ἡ φύση τοῦ ἀνθρώπου μετά τήν ἀνάσταση”. Εκτός αν διαβάζουμε άλλο κείμενο…
Τέλος, και πριν προχωρήσω στην επόμενη παράγραφο επί της θεολογικής ουσίας αναφορικά με τη γέννηση του Θεού Λόγου, θα ήθελα να πω στον αγαπητό μου συνάδελφο πως δεν θα αλλάξω το “πνεύμα συμβολής” σε διάθεση συμβολής που προτείνει, διότι δεν θέλω να παίζω με τις λέξεις. Αυτό ακριβώς εννοούσα, όπερ και γέγραφα.
Ούτε με “πνεύμα καταλλαγής”, αφού δεν συμμετέχω σε διάλογο προκειμένου να συμφιλιώσω εμπόλεμες παρατάξεις των εν αυτώ εμπλεκομένων.
Και μια συμβουλή από μένα, μάλλον από τους αγίους Πατέρες: “«Οὐ γὰρ ἐν ρήμασιν ἡμῖν, ἀλλ’ ἐν πράγμασιν ἡ ἀλήθειά τε καὶ ἡ εὐσέβεια, κατὰ τὸν θεολόγον Γρηγόριον. Περὶ δογμάτων δὲ καὶ πραγμάτων τὸν ἀγῶνα ποιοῦμαι. Κἄν τις ἐπὶ τῶν πραγμάτων ὁμοφωνῇ, πρὸς τὰς λέξεις οὐ διαφέ-ρομαι» (Λόγοι ἁγ. Γρηγορίου Παλαμᾶ εἰς τὸν Συνοδικὸν τόμον τοῦ 1351).
Επί της ουσίας επιτέλους: Το θέμα είναι εξαρχής τιθέμενο εσφαλμένως, οπότε και η ακολουθούσα απάντηση θα είναι προβληματική ή παραπλανητική. Ακριβώς όπως και στην ερώτηση: “Θα μπορούσε να φτιάξει ο Θεός μια πέτρα που ούτε ο ίδιος θα μπορούσε να τη σηκώσει;”.
Για ποιον λόγο λοιπόν να μπαίνουμε σε διλήμματα και προβλήματα λελυμένα από τους Πατέρες της Εκκλησίας εδώ και αιώνες, όπως υπογράμμισα και την πρώτη φορά; Και το πρόβλημα – που θέτουν οι σύγχρονοι θεολόγοι – είναι: εκ της ουσίας ή εκ του προσώπου του Πατρός;
Ή μήπως και εκ του προσώπου και εκ της ουσίας; Θα αντιστοιχούσα την ερώτηση με την εξής, απλοποιώντας τα πράγματα προς ευκολότερη κατανόηση: Ο Γιάννης σηκώνει το ποτήρι ή το χέρι του Γιάννη; Η απάντηση φυσικά είναι απλή και ξάστερη: ο Γιάννης με το χέρι του!
Επομένως, η θεολογική απάντηση είναι: Ο Πατήρ γεννά τον Υιό εκ της ουσίας Του. Αντιθέτως, κτίζει τον κόσμο δια της ενεργείας Του (η οποία και πάλι εκ της ουσίας Του πηγάζει). Με αυτές τις θέσεις ο Μ. Αθανάσιος κατατρόπωσε τον Αρειανισμό.
Και η Α’ Οικουμενική Σύνοδος επικύρωσε την θεολογία του, την οποία με τη σειρά της κατοχύρωσε και η Β΄ Οικουμενική.
Το ότι παραλείφθηκε στο Σύμβολο Νικαίας – Κωνσταντινουπόλεως η φράση “τουτέστιν εκ της ουσίας του Πατρός” του Συμβόλου της Νικαίας, δεν σημαίνει ότι η φράση ήταν προβληματική, αλλά δεν θα αναλύσουμε εδώ το γιατί συνέβη τούτο, καθότι το άρθρο αυτό θα μετατραπεί σε διδακτορική διατριβή.
Ο μέγας δογματολόγος άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός το ξεκαθαρίζει: “ Γέννησις μεν γαρ εστί το εκ της ουσίας του γεννώντος προάγεσθαι το γεννώμενον, όμοιον κατ’ ουσίαν, κτίσις δε και ποίησις, το έξωθεν και ουκ εκ της ουσίας του κτίζοντος και ποιούντος γίνεσθαι το κτιζόμενον και ποιούμενον” (περί της Αγίας Τριάδος, Λόγος Α’). Και σε άλλο σημείο του ίδιου λόγου ακόμα πιο λαγαρά: “Εξ αυτού γαρ, ήγουν της του Πατρός φύσεως, φαμέν την του Υιού γέννησιν”.
Το θέμα φαίνεται να διευκρινίζεται πιο ενδελεχώς μέσα από τα παρακάτω λόγια του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Μπορεί να αναφέρεται βέβαια στο Άγιο Πνεύμα, αλλά όλοι θα καταλάβουν τη βασική και καίρια θεολογική διάκριση φύσεως και προσώπου, η οποία και αποτελεί τη λύση του προβλήματός μας: “Το Πνεύμα το άγιον προ αιώνος και απ' αιώνας και έτι ιδιαίτατον μεν έχει της ιδιοτρόπου υπάρξεως το εκ του Πατρός, της μόνης πηγαίας θεότητος, εκπορεύεσθαι, τουτέστιν εκ της υπερθέου εκείνης ουσίας καθ' υπόστασιν μόνην την πατρικήν, υπέρθεος ον και αυτοουσία και κατ' αυτήν του προσενεγκόντος κατ' ουδέν αποδέον, μάλλον δε ουδαμώς διαφέρον ή διαιρούμενον, ετεροϋπόστατον δ' όμως και αυθυπόστατον” (Β’ Λόγος περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος).
Αν αυτά ακριβώς τα λόγια τα εφαρμόσουμε επί της γεννήσεως του Υιού, κλείσαμε το θέμα με τον πιο εύστοχο και Πατερικό τρόπο.
Εν κατακλείδι, θα ήθελα να ρωτήσω τον αγαπητό συνάδελφο ποιοι είναι οι “ομοουσιανοί” εκεί που γράφει “γιά νά συμφωνήσουν ὁμοουσιανοί καί personalisten”.
Ευχαριστώ και πάλι τη Ρομφαία για τη φιλοξενία, διότι, παρά τις προσωπικές μας εμπάθειες και αστοχίες – εκατέρωθεν ομολογουμένως – ο λαός του Θεού πληροφορείται και περί των λεπτομερειών της πίστεώς του, και δη σε μια εποχή γενικότερης απαιδευσίας και αγραμματοσύνης, ιδιαίτατα δε θεολογικής…
1. https://www.romfea.gr/katigories/10-apopseis/59189-merikes-paratiriseis-sto-arthro-mou-i-gennisi-tou-yioy-ek-tou-theoy-patros
2. https://www.romfea.gr/katigories/10-apopseis/58416-apantisi-ston-kathigiti-boymi-peri-tis-tou-yioy-ek-patros-genniseos