Παναγιώτης Ι. Μπούμης
Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

Στήν ἀρχή σκέφτηκα νά μή γράψω τίποτε στήν «Ἀπάντηση» τοῦ κ. Κων. Νούση γιατί κατ' οὐσίαν γράφει τά ἴδια μέ τό δικό μου ἄρθρο.

Ἀλλά ἐπειδή βρῆκα ὁρισμένα ἴσως ἀθέλητα ἀβλεπτήματα, ἀποφάσισα νά προβῶ σέ ὁρισμένες παρατηρήσεις καί γιά τούς δυό μας. Ἡ ἀλήθεια ὑπερισχύει.

1) Ἡ ἐλαχιστότητά μου ἐπιγράφει τό ἄρθρο ὡς ἔχει ἀνωτέρω (Romfea.gr 17-8-2023), ἐνῶ ὁ κ. Νούσης (ἐπι)γράφει τήν ἀπάντησή του «περί τῆς τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρός γεννήσεως» (Romfea.gr 21-8-2023).

Τό ἐκ Πατρός χωρίς τό ὁριστικό ἄρθρο τοῦ δέν προσδιορίζει τόν μοναδικό Θεό Πατέρα. Σκεφθεῖτε νά ἔλεγε τό Σύμβολο «τόν ἐκ πατρός γεννηθέντα». Εὐτυχῶς στό κείμενο θέτει τό (καθ)οριστικό ἄρθρο τοῦ.

2) Στήν πρώτη παράγραφο τῆς ἀπαντήσεώς του γράφει: «Στό ἄρθρο αὐτό (τοῦ κ. Μπούμη) τίθενται ζητήματα λελυμένα καί κατά τή γνώμη μας σέ μερικά σημεῖα λαθεμένα ἀπό δογματικῆς ἀπόψεως».
Τί θέλει νά πεῖ μέ αὐτό τό «λελυμένα» εἶναι καί λαθεμένα σέ μερικά δογματικά σημεῖα; Τί εἴδους λύσεις ἔχουμε;

3) Πιό κάτω γράφει: «Ἡ ἴδια διευκρίνιση ἀναφέρεται καί στό Σύμβολο Πίστεως τῆς Νικαίας (325 μ.Χ.): "Γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρός μονογενῆ, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός"».
Παραθέτει τό Σύμβολο τῆς Νικαίας. Ἀλλά δέν πρόσεξε ἤ δέν ἔλαβε ὑπ' ὄψη ὅτι ἡ ἑπόμενη Β΄ Οἰκουμ. Σύνοδος ἔχει ὡς ἑξῆς: «Γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί».
Ἡ ἀλλαγή-ἀφαίρεση αὐτή καθ' ἡμᾶς ὀφείλεται στή διαδικασία πού ἀκολουθεῖται στήν ἱστορία τῆς Ἐκκλησίας: Αὐτή εἶναι ἡ ἑξῆς:

α) Ἐκθέτει ὅρο-κανόνα μία (Οἰκουμενική) Σύνοδος.

β) Τόν θέτει ὑπ' ὄψη τοῦ πληρώματος τῆς Ἐκκλησίας, κλήρου καί λαοῦ, γιά νά ἐκφράσουν τή γνώμη τους καί

γ) Ἔρχεται ἡ ἑπόμενη Σύνοδος, γιά νά λάβει ὑπ' ὄψη τίς ἐκφρασθεῖσες ἀπόψεις τοῦ πληρώματος καί νά ἐπικυρώσει ἤ καί νά διασκευάσει (διευκρινίσει ἤ διευρύνει) τόν προηγούμενο ἐκτεθέντα ὅρο-κανόνα.

Ἔτσι καί ἡ Β΄ Οἰκουμ. Σύνοδος, χωρίς νά ἀκυρώσει τόν ὅρο τῆς Α΄ Οἰκουμ. Συνόδου, διεσκεύασε τήν ἀρχή τοῦ Συμβόλου ἔτσι ὥστε νά μπορεῖ νά ἐννοεῖ τοῦτο τή γέννηση τοῦ Υἱοῦ ὄχι μόνον ἐκ τῆς οὐσίας, ἀλλά καί ἐκ τοῦ προσώπου (ὑποστάσεως) τοῦ Πατρός. Πρβλ. Ἑβρ. 1,3.

Καί ἡ Γ΄ Οἰκουμ. Σύνοδος στήν «Ἔκθεση Πίστεως περί τῶν διαλλαγῶν» ἔχει αὐτήν τήν ἔκφραση τῆς Β΄ Οἰκουμ. Συνόδου. Ἄρα ἐπικυρώθηκε ἀπό τήν ἑπόμενη Σύνοδο, ὅπως συμβαίνει κατά τή διαδικασία τοῦ ἱστορικοῦ ἔργου τῶν Οἰκουμ. Συνόδων. (Παν. Μπούμη, Κανονικόν Δίκαιον, ἔκδ. Γ΄, «Γρηγόρη», Ἀθήνα 2002, σελ. 180-183).

Ἴσως τό ἔπραξε ἀκόμη, γιά νά δείξει ὅτι στό Σύμβολο τῆς Πίστεως οἱ διάφορες δογματικές λεπτομέρειες δέν εἶναι ἀναγκαῖες γιά τή σωτηρία τοῦ βαπτιζομένου καί τοῦ κάθε μέλους τῆς Ἐκκλησίας, χωρίς νά ἀποκλείεται ἡ συζήτηση αὐτῶν τῶν λεπτομερειῶν ἀπό τούς θεολογοῦντες. Κι ἐγώ εὐχαριστῶ τόν κ. Νούση πού μέ προκάλεσε νά προβῶ στίς ἀνωτέρω διευκρινίσεις.

Τό Σύμβολο δέν εἶναι τῆς Νικαίας, ἀλλά τῆς Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως.

Κι ἐγώ ἐκεῖ πού ἔβαλα ὅτι εἶναι τῆς Α΄ Οἰκουμ. ἐκεῖ ἔπρεπε νά βάλω τῆς Α΄ καί Β΄ Συνόδου ἤ Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως.

Ἡ Β΄ ἔβγαλε τό ἐκ τῆς οὐσίας τῆς Α΄, ὄχι ὅτι εἶναι σφάλμα, ἀλλά γιατί ὑπάρχει στήν ἄλλη φράση «γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα ὁμοούσιον τῷ Πατρί», ὅπου καί ἀφήνει περιθώριο καί γιά τήν ὕπαρξη τοῦ προσώπου στή γέννηση.

Σημείωση 1.

Καί ἐγώ κακῶς ἔβαλα ὅτι δέν ὑπῆρχε στή Α΄ Οἰκουμ. Σύνοδο. Αὐτό ἔγινε στή Β΄ καί ἑξῆς. Γι' αὐτό ἐπαναλαμβάνω καλύτερα εἶναι νά λέμε τό σύμβολο Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως.

Σημείωση 2.

α) Τά λεγόμενα ἀπό ἐμένα στό ἄρθρο μου περί τοῦ Ἀθανασιανοῦ Συμβόλου πρέπει νά διαγραφοῦν, γιατί δέν ἰσχύουν τά περί ἀνυπαρξίας τῆς ἐπίμαχης φράσεως. Ὑπάρχει.

β) Εἶναι ὅμως ἀμφίβολον, ἄν αὐτό τό σύμβολον προέρχεται ἀπό τόν Ἀθανάσιο, πλήν ἴσως κάποιας ἀρχικῆς μορφῆς.

γ) Τό Ἀθανασιανό δέν ἔχει ἐπικυρωθεῖ ἀπό Οἰκουμ. Σύνοδο καί δέν εἶναι αὐθεντικό, ὥστε νά στηριζόμαστε σέ αὐτό.

4) Γράφει ἐπίσης: «Στό παρακάτω χωρίο κατά τήν ταπεινή μας γνώμη (εὐτυχῶς) ὁ κ. Καθηγητής συγχέει πρόσωπο-ὑπόσταση καί φύση». Ἄλλο πάλι καί τοῦτο. Ποῦ τό ἀνακάλυψε;

5) Ἀλλά ἐκτός τῶν ἄλλων φεύγει καί ἀπό τό κύριο θέμα μας πού εἶναι ἡ γέννηση τοῦ Υἱοῦ ἐκ τῆς οὐσίας ἤ ἐκ τοῦ προσώπου τοῦ Πατρός.

Σ' αὐτό θά ἦταν ὁ σχετικός διάλογος καί ἡ συμβολή του σ' αὐτόν πολύτιμη. Σέ ἕνα ἐπιστημονικό διάλογο εἶναι ἀνάγκη νά μή φεύγουμε ἀπό τό θέμα μας, γιά νά εἶναι ἐπιτυχής καί καρποφόρος. Ἐμεῖς (ἡ ἐλαχιστότης μου) εἴπαμε νά δώσουμε μία κοινή βάση καί μάλιστα αὐθεντική Οἰκουμενικῆς Συνόδου (τ. ἔ. τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως), γιά νά συμφωνήσουν ὁμοουσιανοί καί personalisten.

6) Στό τέλος τῆς «ἀπαντήσεώς» του γράφει: «Αὐτά μέ ἀγάπη καί πνεῦμα συμβολῆς στόν ὅποιο σχετικό διάλογο». Ἡ ἔκφραση «μέ πνεῦμα συμβολῆς στό διάλογο» δέν εἶναι ἐπιτυχής. Μᾶλλον θά ἔπρεπε νά πεῖ «διάθεση συμβολῆς».

Ἐκτός καί ἤθελε νά πεῖ «μέ πνεῦμα καταλλαγῆς».