Του Κυριάκου Κυριαζόπουλου
καθηγητή (επ.) του Εκκλησιαστικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, δικηγόρου παρ’ Αρείω Πάγω, θεολόγου
Στη δήθεν «Αδελφική Συνάντηση» του Αμμάν των τεσσάρων Προκαθημένων, Ιεροσολύμων, Μόσχας, Σερβίας και Τσεχίας – Σλοβακίας και των δύο Μητροπολιτών – Εκπροσώπων του Ρουμανίας και του Πολωνίας, ο Πατριάρχης Μόσχας - μεταξύ των άλλων κατηγοριών τις οποίες εξαπέλυσε εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη, όπως αυτές δημοσιεύθηκαν, αμφισβητώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την πρωτοκαθεδρία του, την οποία έχει σύμφωνα με τους ιερούς κανόνες Οικουμενικών Συνόδων - συμπεριέλαβε και το πατρονάρισμα της κατηγορίας του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας κ. Ρωστισλάβου κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου για δήθεν αυθαίρετη ίδρυση σταυροπηγίου στη δικαιοδοσία της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας.
Συγκεκριμένα, ο Πατριάρχης Μόσχας εκεί είπε: «ένα άλλο πρόβλημα (εννοεί του Οικουμενικού Πατριάρχη) είναι οι «σταυροπηγιακές» (μονές, εκπροσώπηση γραφείων κλπ), στα εδάφη άλλων τοπικών εκκλησιών χωρίς τη συγκατάθεσή τους ή ενάντια στη θέλησή τους».
Σημειωτέον ότι η Εκκλησία Τσεχίας – Σλοβακίας - η οποία καταλαμβάνει το έδαφος της Μεγάλης Μοραβίας, από όπου οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος άρχισαν την ιεραποστολή τους στους Σλάβους – ανακηρύχθηκε από τη Μητέρα – Εκκλησία του Οικουμενικού Πατριαρχείου Αυτόνομη το 1923 και Αυτοκέφαλη το 1998, ενώ η αυθαίρετη αυτοκεφαλία που χορηγήθηκε σε αυτήν από το Πατριαρχείο Μόσχας το 1951, δεν αναγνωρίστηκε ορθά από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και από την πλειονότητα των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών.
Δημοσιεύθηκε, σε Ελληνική μετάφραση, ένα άρθρο του Petr Brandtner με τίτλο «Η Εκκλησία Τσεχίας και η δράση άλλων Ορθοδόξων Εκκλησιών στο έδαφός της» ("https://www.romfea.gr/epikairotita-xronika/35500-i-ekklisia-tsexias-kai-i-drasi-allon-orthodojon-ekklision-sto-edafos-tis" https://www.romfea.gr/epikairotita-xronika/35500-i-ekklisia-tsexias-kai-i-drasi-allon-orthodojon-ekklision-sto-edafos-tis). Αυτό το άρθρο έχει κατεύθυνση πανσλαβιστική - όπως και ο Μητροπολίτης Τσεχίας – Σλοβακίας, ο οποίος ακολουθεί τον Πατριάρχη Μόσχας -, την οποία μάλιστα διακηρύσσει ρητά, και εμφανίζεται να αγνοεί αγνωμόνως την πηγή της ιεραποστολής των Αγίων Ισαποστόλων Κυρίλλου και Μεθοδίου, η οποία εισήγαγε στην Ορθοδοξία τους Ορθόδοξους Τσέχους και Σλοβάκους, δηλ. το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Ένα άλλο άρθρο που δημοσιεύθηκε, σε ρωσόφιλο ουκρανικό ιστότοπο με τον ασεβέστατο τίτλο «Ίντριγκες του Φαναρίου στην Εκκλησία Τσεχίας και Σλοβακίας) έχει επίσης πανσλαβιστικό προσανατολισμό και παντελώς απαξιωτικό για το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Το δεύτερο αυτό άρθρο αναφέρει ότι τις πληροφορίες για το πώς το Οικουμενικό Πατριαρχείο (το οποίο αποκαλεί περιφρονητικά σαν «Φανάρι») λειτουργεί δήθεν «αντικανονικά» στην κανονική επικράτεια της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας, τις έδωσε ο Γιακούμπ Ίρζι Γιούκλ, καθηγητής θεολογίας και μέλος του Μητροπολιτικού Συμβουλίου της Τσεχίας.
Στο δεύτερο άρθρο ο αρθρογράφος του Γιακούμπ Ίρζι Γιούκλ εκφράζει - χωρίς να το ομολογεί, αλλά τούτο είναι εμφανές - την αγωνία του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας για τη δυνατότητα της ανατροπής του από τη θέση του Προκαθημένου αυτής της Εκκλησίας, από την αστική εταιρία με την επωνυμία «Ιερά Πατριαρχική Σταυροπηγιακή Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου» (με αριθμό μητρώου νομικού προσώπου 08502374).
Αυτή η αστική εταιρία ιδρύθηκε στις 19-8-2019 και απέκτησε νομική προσωπικότητα την 1η Οκτωβρίου 2019. Έχει πρόεδρο τον Μητροπολίτη Αυστρίας και Έξαρχο Ουγγαρίας και Κεντρικής Ευρώπης του Οικουμενικού Πατριαρχείου κ. Αρσένιο και αντιπρόεδρο τον Επίσκοπο Σουμπέρκ κ. Ησαϊα, Βοηθό Επίσκοπο της Μητρόπολης Ολομόουτς και Μπρνό (της οποίας προϊσταται ο Μητροπολίτης αυτής κ. Συμεών) της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας.
Ο ίδιος αρθρογράφος - χωρίς τούτο να έχει καμία νομική σημασία βεβαίως - επισημαίνει ότι ο ιδρυτές του συγκεκριμένου νομικού προσώπου επέλεξαν τούτο το νομικό πρόσωπο που είναι του αστικού δικαίου, και όχι ένα τύπο εκκλησιαστικού νομικού προσώπου σύμφωνα με τον ειδικό Νόμο της Τσεχικής Δημοκρατίας του 2002 για την ελευθερία της θρησκευτικής έκφρασης και τη θέση των εκκλησιών και θρησκευτικών κοινοτήτων.
Σημειωτέον ότι τόσο η παύση από την Ιερά Σύνοδο του Μητροπολίτη κ. Συμεών από τη θέση του Τοποτηρητή του Μητροπολιτικού Θρόνου στις 9-12-2013, όσο και η εκλογή του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας κ. Ρωστισλάβου στις 11-1-2014, δεν αναγνωρίστηκαν από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο αναγνώριζε τον Μητροπολίτη κ. Συμεών ως Τοποτηρητή του Μητροπολιτικού Θρόνου μέχρι το 2016.
Τότε το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ενόψει της διεξαγωγής της Συνόδου της Κρήτης, αναγνώρισε την εκλογή του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας κ. Ρωστισλάβου, υποχρεώνοντάς τον να υπογράψει σχετική συμφωνία με τους όρους τους οποίους του έθεσε.
Η ανησυχία του ίδιου αρθρογράφου Γιακούμπ Ίρζι Γιούκλ εντείνεται παντελώς αβάσιμα, όταν αναφέρει διατάξεις του καταστατικού αυτής της αστικής εταιρίας, κατά τις οποίες στόχος της, μεταξύ άλλων, είναι «η δημιουργία πνευματικών κέντρων επαφής (σκήτες). <…> Για την υλοποίηση αυτού του στόχου, ο πρόεδρος της εταιρίας (ηγούμενος) (εννοείται: ο Μητροπολίτης Αυστρίας κ. Αρσένιος) διορίζει πνευματικά πρόσωπα (εννοούνται: κληρικοί), στα οποία αναθέτει κανονική αποστολή».
Οι φόβοι του παντελώς αβάσιμα ενισχύονται περαιτέρω από το γεγονός ότι ο Βοηθός Επίσκοπος κ. Ησαϊας είναι ο καταστατικός φορέας (δηλ. διοικητής και εκπρόσωπος) α) των τριών μονών στο έδαφος της Μητροπόλεως Ολομόουτς και Μπρνό, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και η Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Βιλεμόφ (από την οποία ο Μητροπολίτης κ. Συμεών – όπως ισχυρίζεται ο εν λόγω αρθρογράφος - εκδίωξε τη γυναικεία αδελφότητα η οποία είχε υποστηρίξει την εκλογή του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας το 2014), και β) των άλλων τριών εκκλησιαστικών κοινοτήτων της ίδιας Μητρόπολης.
Ο ίδιος αρθρογράφος διατείνεται επίσης παντελώς αβάσιμα ότι, επειδή δεν λήφθηκε εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριαρχείου καμία συναίνεση ούτε από την Ιερά Σύνοδο ούτε από τον Μητροπολίτη της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας ούτε πιθανώς από τον Επαρχιούχο Μητροπολίτη κ. Συμεών, γι’ αυτό το λόγο το Οικουμενικό Πατριαρχείο ίδρυσε παράλληλη εκκλησιαστική δομή στην κανονική επικράτεια της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας, εκείνη της αστικής εταιρίας – Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του. Ο συγκεκριμένος αρθρογράφος δεν μπορεί όμως να εξηγήσει τον συνδυασμό των εξής γεγονότων:
1) τη συμμετοχή του Βοηθού Επισκόπου του Μητροπολίτη κ. Συμεών στην αστική εταιρία με την ιδιότητα του αντιπροέδρου,
2) την απόλυτη σιωπή του Μητροπολίτη κ. Συμεών, ο οποίος δεν αναφέρεται σε κανένα από τα έγγραφα που αφορούν την αστική εταιρία – Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, και ο οποίος ισχυρίστηκε στην Ιερά Σύνοδό του στις 17-12-2019 ότι ο Βοηθός Επίσκοπός του κ. Ησαϊας πραγματοποίησε την πρωτοβουλία της ίδρυσης αυτής της αστικής εταιρίας χωρίς τη γνώση και την έγκρισή του (ή ευλογία του), αλλά, παρά ταύτα, έλαβε χώρα στο έδαφος της Μητρόπολης του η ίδρυση του συγκεκριμένου νομικού προσώπου,
3) το συλλείτουργο του Βοηθού Επισκόπου κ. Ησαϊα με τον κανονικό Μητροπολίτη Ουκρανίας κ. Επιφάνιο Ντουμένκο (ο οποίος αναγνωρίζεται μέχρι τώρα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και την Εκκλησία της Ελλάδος, μετά την προπαγάνδα του Πατριαρχείου Μόσχας προς τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες για την ανυπόστατη δικαιοδοσία του στην Ουκρανία) και άλλους κληρικούς της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας στις 20/21-11-2019, παρά την επίσημη θέση της Ιεράς Συνόδου του η οποία θεωρεί ως δήθεν κανονικό Μητροπολίτη Ουκρανίας τον κ. Ονούφριο, της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Μόσχας, και παρά την προηγούμενη έγγραφη προειδοποίησή του από τον προκαθήμενό του Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας να μην συμμετάσχει στο συγκεκριμένο συλλείτουργο με την απειλή κανονικών συνεπειών, και
4) τις από 29-11-2019 δηλώσεις του Μητροπολίτη Αυστρίας κ. Αρσενίου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, κατά την οποία α) με τη σύσταση αυτής της αστικής εταιρίας – Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν ιδρύεται παράλληλη κανονική δομή στο έδαφος της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας, β) ο Μητροπολίτης κ. Συμεών υπέβαλε αίτηση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για την ίδρυση Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής στο έδαφος της Μητρόπολής του, γ) ο Μητροπολίτης και οι λοιποί Αρχιερείς της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας γνώριζαν ήδη την σύσταση της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Οικουμενικού Πατριαρχείου (πράγμα το οποίο εκείνοι το αρνούνται από επίσημης πλευράς, αν και οπωσδήποτε το γνώριζαν), και δ) η αστική εταιρία – Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή εξισώνεται με το ήδη υπάρχον μετόχιο (εγκεκριμένη αντιπροσωπεία) του Πατριαρχείου Μόσχας στην Εκκλησία Τσεχίας – Σλοβακίας.
Ο αρθρογράφος του πρώτου άρθρου Petr Brandtner και ο αρθρογράφος του δεύτερου άρθρου Γιακούμπ Ίρζι Γιούκλ εντελώς εσφαλμένα δεν δέχονται την εξίσωση της Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Εκκλησία της Τσεχίας – Σλοβακίας με το μετόχιο – αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου Μόσχας στην ίδια Εκκλησία.
Επίσης σφάλλει εντελώς και η από 17-12-2019 απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας Τσεχίας – Σλοβακίας – με την οποία συντάσσονται και οι δύο αυτοί αρθρογράφοι - η οποία προβλέπει ότι δήθεν είναι (ανεξαιρέτως) αντικανονική η συγκρότηση και η δράση στο έδαφός της μονών και ενοριών άλλων Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, χωρίς την προηγούμενη έγκριση της εν λόγω Ιεράς Συνόδου.
Διότι για την σύσταση αντιπροσωπείας μιας Αυτοκέφαλης Εκκλησίας σε μια άλλη Αυτοκέφαλη Εκκλησία απαιτείται η συγκατάθεση της Ιεράς Συνόδου της δεύτερης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας στην οποία θα λειτουργεί η αντιπροσωπεία της πρώτης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας, ενώ εξαιρείται το πρωτόθρονο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Αλλά για τη σύσταση Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής από το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε μια Αυτοκέφαλη Εκκλησία - η οποία μπορεί να λειτουργεί και ως αντιπροσωπεία του - δεν απαιτείται η συγκατάθεση εκείνης της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας, με βάση το κοινό για όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες κανονικό δίκαιο.
Κατά το κοινό για όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες κανονικό δίκαιο, η ιδιότητα του πρώτου μεταξύ ίσων (δηλαδή της απόδοσης σε τούτο των πρεσβείων τιμής του Πατριαρχείου Ρώμης, κατά τους σχετικούς ιερούς κανόνες), προσδίδει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο αποκλειστικά κανονικά προνόμια, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται η ίδρυση Πατριαρχικών και Σταυροπηγιακών Μονών όχι μόνο στο δικό του κανονικό έδαφος, αλλά και στα εδάφη των λοιπών Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, χωρίς την απαίτηση της προηγούμενης συγκαταθέσεώς τους.
Και τούτο προς τον σκοπό της διασφαλίσεως της μεταξύ τους ορατής πνευματικής (δηλ. δογματικο-λειτουργικής και κανονικο-διοικητικής) ενότητας και της αποφυγής δημιουργίας φατρίας στους κόλπους τους εξαιτίας αμφισβήτησης της ιεραρχικής τάξης της Ορθόδοξης Εκκλησίας από ενδιαφερόμενη Αυτοκέφαλη Εκκλησία.
Όπως είναι γνωστό έγινε πρόσφατα απόπειρα φατρίας κατά της εκκλησιαστικής τάξης που προβλέπεται από τους ιερούς κανόνες των Οικουμενικών Συνόδων, από τους τέσσερις προκαθημένους Ιεροσολύμων, Μόσχας, Σερβίας και Τσεχίας – Σλοβακίας.
Η αμφισβήτηση αυτής της ιεραρχικής τάξης διαχρονικά προκαλείται από το Πατριαρχείο Μόσχας - με τη μειονότητα των συνοδοιπόρων του Αυτοκέφαλων Εκκλησιών οι οποίες ασπάζονται και εκδηλώνουν πανσλαβιστική ιδεολογία - με την εκ μέρους του αμφισβήτηση των κανονικών προνομίων του πρώτου μεταξύ ίσων Οικουμενικού Πατριαρχείου, τα οποία έχει με βάση τους σχετικούς ιερούς κανόνες Οικουμενικών Συνόδων και με εκκλησιαστικά έθιμα.
Σημειωτέον ότι, με την ιδιότητά του του πρώτου μεταξύ ίσων (primus inter pares) στην ιεραρχική τάξη των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, αναγνωρίστηκε, μάλλον από τον 7ο αιώνα, το προνόμιο του Οικουμενικού Πατριάρχη να ιδρύει σταυροπήγια μονών ή ναών στα εδάφη των Μητροπόλεων και Επισκοπών του κλίματός του. Το προνόμιό του αυτό για την ίδρυση σταυροπηγίων επεκτάθηκε και στα κανονικά εδάφη ή κλίματα των λοιπών Αυτοκέφαλων Εκκλησιών από τον 9ο αιώνα με αυτοκρατορικό νόμο της Ορθόδοξης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που αποτελεί τμήμα του κοινού για όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες κανονικού δικαίου.
Τούτο το κοινό για όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες κανονικό δίκαιο τονίζει και υπενθυμίζει, στην δικαιολογημένα αυστηρή προς τον Μητροπολίτη Τσεχίας – Σλοβακίας από 20-1-2020 επιστολή του, ο Επίτροπος του, απουσιάζοντος από την έδρα του, Οικουμενικού Πατριάρχη Μητροπολίτης Δέρκων Απόστολος.
Η εν λόγω επιστολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου διαλαμβάνει σχετικώς τα εξής: «Εις αυτήν την ενοποιούσαν χαρισματοθεσμικήν λειτουργίαν της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως εντάσσεται ο θεσμός, ή, κάλλιον ειπείν, το άγιον έθος των Πατριαρχικών Σταυροπηγίων, μαρτυρουμένων εις την συνείδησιν και πράξιν της Εκκλησίας «εξ αμνημονεύτων χρόνων και μέχρι του νυν» (Γ. Ράλλη – Μ. Ποτλή, Σύνταγμα, ΙΙ, 41).
Ο Πατριάρχης, αγαπητέ άγιε αδελφέ, «… κατά πάσαν την Οικουμένην σχεδόν πατριαρχικά καταγράφεται και δίδωσι σταυροπήγια (Γ.Ράλλη – Μ. Ποτλή, Σύνταγμα IV, 535) ή, όπως κωδικοποιεί εναργώς η Επαναγωγή του νόμου: «Τω δε Κωνσταντινουπόλεως προέδρω έξεστι και εν ταις των άλλων θρόνων ενορίαις, εν αις ουκ έστι προκαθιέρωσις ναού, σταυροπήγια διδόναι (τιτλ. ΙΙΙ, 10)»"https://www.romfea.gr/epikairotita-xronika/35500-i-ekklisia-tsexias-kai-i-drasi-allon-orthodojon-ekklision-sto-edafos-tis" https://www.romfea.gr/epikairotita-xronika/35500-i-ekklisia-tsexias-kai-i-drasi-allon-orthodojon-ekklision-sto-edafos-tis).
Ο Βαλσαμών, στην εξήγηση του 31ου Αποστολικού Κανόνα, διευκρινίζει ότι το προνόμιο του Οικουμενικού Πατριάρχη για την ίδρυση σταυροπηγίων, στα όρια της δικαιοδοσίας του και εκτός αυτών μέσα στις δικαιοδοσίες των λοιπών Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, έγινε «δια της μακράς εκκλησιαστικής αγράφου συνηθείας (δηλαδή με έθιμο), της αντί κανόνων κρατησάσης εξ αμνημονεύτων χρόνων και μέχρι του νυν (δηλαδή αυτό το έθιμο έχει ισχύ γραπτού κανόνα)».