Γράφει ο Μητροπολίτης Ναϊρόμπης Μακάριος στην Romfea.gr
1. Εἰσαγωγή.
Ἡ πτώση τῆς Κωνσταντινούπολης (1453) ἀνάγκασε ἕναν μεγάλο ἀριθμὸ Ἑλλήνων νὰ καταφύγουν στὴν ξένη γιὰ νὰ γλιτώσουν ἀπὸ τὸν σκληρὸ ζυγὸ δουλείας ποὺ ἔφερε ὁ νέος κατακτητής, ὁ Τοῦρκος. Μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ θὰ δοῦμε ἑκατοντάδες Ἑλλήνων νὰ τρέχουν σὲ νέους χώρους διαμονῆς γιὰ νὰ ξαναδημιουργηθοῦν καὶ νὰ προβάλουν τὴν Ἑλληνική τους καταγωγή.
Ἔτσι σὲ λίγο θὰ γίνουν οἱ πρῶτες ἑστίες τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Διασπορᾶς. Στὶς μεγάλες καὶ ξακουστὲς χῶρες τῆς Εὐρώπης θὰ στήσουν δυὸ σύμβολα τῆς βαριᾶς τους κληρονομιᾶς: τὴν Ὀρθόδοξη ἐκκλησία καὶ τὸ Ἑλληνικό τους σχολεῖο.
Στὴν Ἰταλία, τὴ Γαλλία, τὴν Ἀγγλία, τὴν Αὐστρία, τὴ Ρωσία, τὴν Οὐγγαρία, τὴν Ὀλλανδία, τὸ Βέλγιο καὶ τὴ Γερμανία θὰ παρουσιάσουν μὲ τὸν πιὸ ἐπιτυχεμένο τρόπο τὴν ἐμφάνιση ἑνὸς ἱστορικοῦ σταθμοῦ, τὴν Ἀναγέννηση, ποὺ εἶχε σὰν σκοπὸ τὴν προβολὴ καὶ προαγωγὴ τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος, τῶν γραμμάτων καὶ τῶν τεχνῶν μέσα στὸν χῶρο τῆς ἀποδημίας τους.
Καὶ νά! τοὺς Ἕλληνες τῆς διασπορᾶς ὅπου κι ἂν πάτησαν τὸ πόδι τους δημιούργησαν, πρόκοψαν καὶ διακρίθηκαν. Στὸν κάθε χῶρο τῆς νέας τους κατοικίας εἶχαν τὴν ἔγνοια νὰ δημιουργήσουν μιὰ νέα μικρὴ Ἑλλάδα.
Ἔτσι ἔγιναν οἱ καλύτεροι «διαπιστευμένοι πρεσβευτὲς» τῆς σκλαβωμένης τους πατρίδας στὶς χῶρες ποὺ φιλοξενοῦντο.
Εἶναι γεγονὸς καὶ ἱστορικὰ τεκμηριωμένο, ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς Διασπορᾶς στὸ διάστημα αὐτὸ δηλ. μετὰ τὴν ἅλωση τῆς Πόλης, κράτησε ψηλὰ καὶ τίμησε τὴν προέλευση τῆς καταγωγῆς του καὶ μὲ τρόπο θαυμαστὸ ἔκανε ζωντανὴ τὴν παρουσία του στὸν χῶρο τῆς νέας του πατρίδας.
Καὶ ἡ συμβολὴ τῶν Ἑλλήνων Διασπορᾶς γιὰ τὴ διατήρηση καὶ διάδοση τῶν ἱερῶν θησαυρῶν τῆς κληρονομιᾶς τῆς φυλῆς μας σ΄ ὅλους τους τομεῖς τῆς καθημερινῆς ζωῆς, ὑπῆρξε ἀναμφισβήτητα ἕνας ἄθλος.
Οἱ ἀγῶνες τῶν Ἑλλήνων τῆς Διασπορᾶς, παρὰ τὶς δυσκολίες ποὺ συναντοῦσαν, στέφθηκαν πάντα μὲ ἐπιτυχία καὶ τὸ πέρασμά τους μαρτυρεῖ μέχρι σήμερα τὸ μεγάλεἴο τῆς προσφορᾶς τοὺς ἀλλὰ καὶ τὴν ἱστορικὴ κληρονομιὰ ποὺ διατήρησαν ἀκέραια.
Ὁ ρόλος λοιπόν, ποὺ διαδραμάτισαν τότε οἱ Ἕλληνες τῆς Διασπορᾶς γιὰ τὴν προάσπιση τῶν Ἑλληνικῶν συμφερόντων καὶ τὴν προαγωγὴ τῶν Ἑλληνικῶν ἰδεωδῶν ἀποτελεῖ γιὰ μᾶς τοῦ νεώτερους Ἕλληνες βαρειὰ καὶ ἱερὴ κληρονομιὰ μιὰ καὶ εἴμαστε διάδοχοι καὶ συνεχιστὲς τοῦ ἔργου τους στὸ χῶρο τῆς Διασπορᾶς.
Ἡ δημιουργία στενῶν φιλελληνικῶν σχέσεων καὶ ἐπαφῶν μὲ τοὺς ντόπιους τῶν χωρῶν τῆς ἀποδημίας μας ἀποτελεῖ ἔργο μεγάλης ἱστορικῆς σημασίας ἀλλὰ καὶ χρέος ἐπιτακτικό.
Γιατί μόνο ἔτσι θὰ μπορέσουμε νὰ διαλαμπαδεύσουμε σὲ παγκόσμιο κλήμακα τὰ Ἑλληνικὰ γράμματα ποὺ εἶναι ἀπαραίτητα καὶ χρήσιμα γιὰ τὴν κὰθ΄ ὅλα ἐπιτυχῆ ζωὴ καὶ κίνηση ὅλης της ἀνθρωπότητας.
Ἂν ρίξουμε μιὰ ματιὰ στὸ διάστημα τόσων ἑκατοντάδων χρόνων ἱστορίας τοῦ Ἀπόδημου Ἑλληνισμοῦ, θὰ βροῦμε ὅτι μὲ ὑπεράθρωπες θυσίες καὶ σκληροὺς ἀγῶνες κατόρθωσαν νὰ φυστέψουν γερὰ τὶς παραδόσεις τους καὶ νὰ θεμελιώσουν ἂπ΄ ὅπου πέρασαν τὰ μνημεῖα τῆς Ἑλληνικότητάς τους καὶ τῆς Ὀρθόδοξής τους πίστης.
Οἱ ἐκκλησίες, τὰ σχολεῖα, τὰ νοσοκομεῖα, τὰ εὐαγῆ ἱδρύματα, οἱ βιβλιοθῆκες καὶ ἄλλα πολλὰ κοινωφελῆ ἔργα μαρτυροῦν μέχρι σήμερα τὸ πέρασμά τους. Ἐκεῖνο ποὺ τοὺς βοήθησε σὰν Ἕλληνες στὴ διατήρηση τῆς γνησιότητάς τους ἦταν ἡ ἀρετὴ τοῦ πόνου τους γιὰ τὴ γῆ τῶν πατέρων τους καὶ ὁ ἀγώνας τους νὰ παραμείνουν στενὰ δεμένοι μὲ τὴ γῆ τῆς καταγωγῆς τους.
Ὅταν ὁλόκληρό το Γένος κινδύνευε ὁ ἀπόδημος Ἑλληνισμὸς ἦταν ἐκεῖνος ποὺ στάθηκε ἀμείλικτος ὑποστηρικτὴς καὶ ἐμψυχωτὴς γιὰ τὴν ἐλευθερία τοῦ Ἔθνους.
Ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς Διασπορᾶς, μιὰ ἑστία μὲ παράδοση δυναμικὴ προκαλοῦσε τὸν θαυμασμὸ τῶν ξένων γιατί ἀκριβῶς τὸν χαρακτήριζε ἡ μεγαλοσύνη, ἡ φιλοπατρία, ἡ ἀξιοσύνη καὶ ὁ ἐθνικὸς πατριωτισμός. Γιατί ἂν δὲν εἶχαν ἐθνικὴ συνείδηση καὶ ταυτότητα χώριζαν τοὺς ἑαυτούς τους ἀπὸ τὸν ἐθνικὸ κορμὸ ποὺ λεγόταν Ἑλλάδα.
Ἡ Ἑλλάδα ἦταν ἡ πηγὴ τοῦ πολιτισμοῦ τους, τῶν ἐθνικῶν καὶ θρησκευτικῶν τους ριζῶν. Ἔτσι ἀγκαλιασμένοι σφιχτὰ μὲ τὸ αἰώνιο σύμβολο τῆς μεγάλης τους κληρονομιᾶς μπόρεσαν καὶ θριάμβευσαν στὶς χῶρες ποὺ ζοῦσαν.
2. Τὸ 1821 καὶ ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς Ὀδησσοῦ.
Οἱ Ἕλληνες τῆς Διασπόρας πρωτοστάτησαν γενικὰ στὸ κίνημα καὶ στὸ ξεσήκωμα γιὰ ἐλευθερία τῆς Τουρκοκρατούμενης Ἑλλάδας. Ἐκείνη ἡ ἐπανάσταση ἦταν μιὰ ἐκστρατεία διαφώτισης καὶ συντονισμοῦ μοναδικὴ ἴσως στοὺς νεώτερους χρόνους τῆς ἱστορίας μας. Ὁ Κοραὴς στὸ Παρίσι, φίλος του Βοναπάρτη, μὲ μιὰ ἐμπνευσμένη του ὁμιλία στὴ Γεωγραφικὴ Ἑταιρεία γιὰ τὴ «σύγχρονη κατάσταση τοῦ πολιτισμοῦ στὴν Ἑλλάδα», θὰ ἐπηρεάσει ἀνυπολόγιστά τοὺς Γάλλους καὶ θὰ ἀφυπνίσει τὸ ἐνδιαφέρον τους γιὰ τὴ σκλαβωμένη πατρίδα του.
Ὁ Κούμας στὴ Βιέννη, συγγραφέας τῆς «ἱστορίας τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων», ὁ Ἄνθιμος Γαζῆς καὶ ἄλλοι θὰ γίνουν πρόδρομοι τοῦ μηνύματος τῆς ἐλευθερίας τοῦ Ἔθνους.
Οἱ Καποδίστριες, οἱ Ὑψηλάντηδες καὶ οἱ Παπαδόπουλοι θὰ γίνουν αἰτία ὥστε τὰ περισσότερα προξενεῖα τῆς Ρωσσίας νὰ βρίσκονται στὰ χέρια Ἑλλήνων ὡς ἐπίσης καὶ οἱ Μεγάλοι Διερμηνεῖς καὶ Δραγομάνοι τῶν Ἡγεμονιῶν. Ἀκόμα καὶ ὁ Ναύαρχος Λέλης νὰ εἶναι ἀρχηγὸς στὸ Ρωσσικὸ στόλο στὴ Μαύρη θάλασσα.
Οἱ Ἕλληνες ποὺ ἤσαν ὁ οἰκονομικὸς ἐγκέφαλος στὶς τότε ἀκμάζουσες παροικίες τῆς Νότιας Ρωσσίας, τῆς Πολωνίας, τῆς Οὐγγαρίας καὶ τῆς Αἰγύπτου, μὲ μιὰ ψυχὴ, ἑνωμένοι καὶ συμφωνημένοι, θὰ ἐπηρεάσουν πολύ τοὺς ξένους στὰ κέντρα τῶν παροικιῶν τους.
Καὶ οἱ τρεῖς φιλικοί, ὁ Νικόλαος Σκουφᾶς ἀπὸ τὴν Ἄρτα, ὁ Ἀθανάσιος Τσακάλωφ ἀπὸ τὰ Ἰωάννινα καὶ ὁ Ἐμμανουὴλ Ξάνθος ἀπὸ τὴν Πάτμο, θὰ ἀρχίσουν τὴν προετοιμασία τοῦ ἀγώνα γιὰ τὸ ξεφάντωμα ἀπὸ τὴν σουλτανικὴ κυριαρχία, στὴν Ὀδησσό, τότε ἀκμάζουσα Ἑλληνικὴ πόλη 1814.
Ὁ Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης μαζὶ μὲ τ΄ ἀδέλφια του, τὸν Δημήτριο, τὸν Γεώργιο καὶ τὸν Νικόλαο, μιὰ πλούσια αὐτοκρατορία, θὰ τὰ δώσουν ὅλα γιὰ τὴν ἀποτίναξη τοῦ ξένου ζυγοῦ. Νέοι καὶ γέροι θὰ παραταχθοῦν καὶ θὰ δώσουν χέρι βοήθειας γιὰ τὴν ἐθνικὴ ὑπόθεση.
Ἕνας ἂπ΄ αὐτοὺς ὁ Γεώργιος Λασσάνης, «θὰ δώσει στὸ Ἑλληνικὸ θέατρο τῆς Ὀδησσοῦ τὸ πρῶτο νεοελληνικὸ θεατρικὸ ἔργο, τὸν Ἁρμόδιο καὶ Ἀριστογείτονα, καθαρὰ ἐπαναστατικὸ κίνημα».
Οἱ ἄλλοι νέοι, ποὺ γεμίζουν ἀσφυκτικὰ τὴ σάλα, τὸ δέχονται μὲ φρενιασμένα ξεσπάσματα, ἔξαλλες φωνές, χειροκροτήματα. Εἶναι ὅλοι αὐτοί, ποὺ σὲ λίγο τον Φλεβάρη τοῦ Εἴκοσι ἕνα, μὲ τὸν Ὑψηλάντη στὴ Βλαχία, θ΄ ἀνοίξουν τὴν αὐλαία στὸ ἄλλο, τὸ μεγάλο, τὸ ἀληθινὸ δράμα τοῦ πολέμου γιὰ τὴν ἐθνικὴ λευτεριά.
Ὁ Ἇλ. Ὑψηλάντης γιὰ νὰ ἀναγγείλει στὸν Τσάρο Ἀλέξανδρο τὸν Ἃ’ τὴν Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση ἔγραψε: «... ποιὸς εἶδε συνωμοσία, ὄχι ἀπὸ ἕξη ἄνδρες ἢ ἀπὸ ἑξακόσιες καὶ πλέον χιλιάδες – συνωμοσία ποὺ εἶχε περιλάβει ὅλον τὸν ἀρσενικὸ πληθυσμὸ καὶ αὐτὸν ποὺ ζοῦσε στὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν σκορπισμένο ἔξω ἀπὸ τὸν τόπο, ἀπὸ τὴν Πετρούπολη καὶ τὴ Μόσχα, ὡς τὴν Ὀδησσὸ καὶ τὰ Καρπάθια καὶ ὅλη τὴν Εὐρώπη ...»,
Ὁ Σταμάτης Κωμπάρης μιλᾶ χαρακτηριστικὰ γιὰ τὴ σύσταση τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας στὴν Ὀδησσό.
«Ἄρχισαν λέει, «νὰ ἐμβάζω κάθε Ἕλληνα εἰς τὴν Φιλικὴ Ἑταιρεία. Ὁ καθεὶς ὅπου ἔμπαινε τὴν ἀκόλουθην ἡμέρα ἔφερνε τοὺς συγγενεῖς καὶ τοὺς φίλους του ὅπου εἰς εἰκοσιτέσσαρες ὧρες ἔγινε κοινὸν εἰς ὅλους τοὺς ἐν Ὀδησσῶ ὅσοι τύχαινε, διότι πλέον κατήχηση δὲν ἐγίνετο ... Πολλοὺς πτωχοὺς εἶδα πλέον γενναίους ἀπὸ τοὺς πλουσίους, ὅπου κρατοῦσα μόνο τὰ ἔξοδά των, διὰ τὸν δρόμον πρὸς τὸ στάδιον τῆς μάχης καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα εἶχον μοὶ τὰ ἔδιναν. Ἕνας νέος εἶχε δυστυχήσει εἰς τὸ ἐμπόριον καὶ εἶχε τῷ μένει ἓν ὡρολόγιον, τὸ ἐπώλησε καὶ μοὶ ἔφερε τὰ χρήματα. Ὅταν ἄνοιξε τὸ στάδιον τοῦ πολέμου, ἔτρεξεν ὁ δυστυχὴς καὶ ἐσκοτώθη εἰς τὸ Γαλάτσιν. Ἦταν Σμυρνιός, ὀνομαζόταν Νικολαΐδης. Οἱ εἰς τὸ πλάγιν τοῦ πολεμῶντες Ἕλληνες ἔπειτα ἔλεγον τὴν γενναιότητα, ὅπου ἔδειξε εἰς τὸν πόλεμον αὐτός, αἰωνία του ἡ μνήμη ...». Ὁ Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ὀνόμαζε τὴν Φιλικὴ Ἑταιρεία, «Οἰκουμενικὴ Σύνοδος τῆς Ἑλλάδας».
3. Ἀπὸ τὴν ἱστορία τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς Ὀδησσοῦ.
Στὴ Ρωσία οἱ Ἕλληνες ἔφθασαν μετὰ τὸ 1770. Σύμφωνα μὲ ἐπίσημες στατιστικὲς ὁ Ἑλληνισμὸς στὴ Ν. Ρωσία ἔφθανε τὶς 950.000. Τὸ 1789 θεωρεῖται πιθανὴ ἡμερομηνία ἐγκατάστασης τῶν Ἑλλήνων στὴν Ὀδησσό.
Τὸν χρόνο ἐκεῖνο τὰ Ρωσικὰ στρατεύματα εἰσέβαλαν καὶ κατέλαβαν τὸ ταταρικὸ χωριὸ Χατζὴ-Βέη, τὸ ὁποῖο ἀμέσως μετὰ ἀπετέλεσε μέρος τῆς Ρωσικῆς Αὐτοκρατορίας μὲ τὴ συνθήκη τοῦ Ἰασίου.
Οἱ κάτοικοι τοῦ χωριοῦ αὐτοῦ Ἕλληνες καὶ Ἀλβανοὶ τοῦ ἔδωσαν τὸ ἑλληνικὸ ὄνομα Ὀδησσὸς ποὺ σήμαινε, «τὴν πρὸς τὸ ἐμπόριον ἄγουσαν ὁδόν».
Ὅταν ἔγινε ἡ κατάληψη τοῦ χωριοῦ ἀπὸ τοὺς Ρώσους οἱ Ἕλληνες κάτοικοι μιλοῦσαν τὰ Ἑλληνικὰ καὶ εἶχαν σχολεῖο μὲ 72 μαθητές. Οἱ Ἕλληνες, σὰν ὁμόθρησκοι μὲ τοὺς Ρώσους, εἶχαν τὸ προνόμιο νὰ τοὺς δοθεῖ ἐξέχουσα θέση ἀνάμεσα στοὺς ἄλλους ξένους κατοίκους τοῦ χωριοῦ.
Τὸ 1795, ἡ Αὐτοκράτειρα Αἰκατερίνη ἡ Β’, μὲ εἰδικὸ Αὐτοκρατορικὸ Οὐκάζιο, ἔδιδε στοὺς Ἕλληνες 17.000 ρούβλια μὲ σκοπὸ τὴν ἀνοικοδόμηση Ἑλληνικῆς Ἐκκλησίας. Καὶ τὸ ἔκανε αὐτὸ ἡ Αἰκατερίνη γιὰ «τοὺς κατὰ τὸν ρωσο-τουρκικὸν πόλεμον μὲτ΄ ἐξόχου ζήλου ὑπηρετήσαντας ἠμᾶς».
Ὁ Ἑλληνικὸς Ναὸς τῆς Ὀδησσοῦ, ποὺ εἶναι ἀφιερωμένος στὴν Ἁγία Τριάδα, ἄρχισε νὰ κτίζεται τὸ 1804. Ὁ ναὸς ἦταν ἕτοιμός το 1807. Τὸν ἴδιο χρόνο ἔγιναν τὰ ἐγκαίνια ἀπὸ τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Αἰκατερινοσλάβας Πλάτωνα.
Τὸ 1912 ἡ Ὀδησσὸς εἶχε 10.000 Ἕλληνες ἀπὸ τοὺς ὁποίους οἱ 7.000 διατηροῦσαν τὴν Ἑλληνική τους ὑπηκοότητα. Τότε ἡ Ἑλληνικὴ Κοινότητα τῆς Ὀδησσοῦ εἶχε τὰ ἑξῆς ἱδρύματα:
α. Τὸ Συμβούλιο Ἑλληνικῆς Ἀγαθοεργίας.
β. Τὸ Ροδοκανάκειο Παρθεναγωγεῖο, τοῦ ὁποίου ὁ θεμέλιος λίθος κατατέθηκε τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 1873 ἀπὸ τὴ Βασίλισσα Ὄλγα. Ἀποτελεῖτο ἀπὸ ὀκτὼ τάξεις, μὲ τὸ Φρεβελιανὸ νηπιαγωγεῖο ποὺ εἶχε κάθε χρόνο 300 μαθήτριες. Τὸ διδακτικὸ προσωπικὸ ἀποτελοῦσαν 19 δάσκαλοι. Ἡ Ἑλληνικὴ Κοινότητα Ὀδησσοὺ κατέβαλλε κάθε χρόνο 15 χιλιάδες ρούβλια γιὰ τὴ λειτουργία του. Εἶχε ἐπίσης βιβλιοθήκη καὶ συσσίτιο.
γ. Τὴν Ἑλληνικὴ Λέσχη «Ὁμόνοια» ποὺ εἶχε 150 μέλη ἀπὸ τοὺς ἔγκριτους πολίτες τῆς Ὀδησσοῦ. Στὴ λέσχη αὐτὴ ὑπῆρχε βιβλιοθήκη μὲ χιλιάδες τόμους βιβλίων, ἀναγνωστήριο Ἑλληνικῶν καὶ ξένων ἐφημερίδων καὶ περιοδικῶν. Στὶς αἴθουσες τῆς Λέσχης ἐγίνοντο διαλέξεις καὶ ἐκτελοῦντο Ἑλληνικοὶ χοροί.
δ. Τὴν Ἑλληνικὴ Σχολὴ τῶν ἀρρένων ποὺ ἱδρύθηκε τὸ 1814 μὲ εἰσφορὰ τῶν Ἑλλήνων ἐμπόρων ἀπὸ 65 χίλ. ρούβλια τὸν χρόνο. Ἡ βιβλιοθήκη τῆς σχολῆς εἶχε 6 χιλιάδες τόμους βιβλίων.
4. Ἡ σημερινὴ Ὀδησσὸς
Τὴν Ὀδησσὸ ἐπεσκέφθηκα πολλὲς φορὲς εἴτε σὰν προσκεκλημένος τοῦ Ρωσικοῦ Πατριαρχείου εἴτε γιὰ νὰ συμμετάσχω σὲ διάφορα συνέδρια. Καμιὰ φορᾶ δὲν εἶχα τὴν εὐκαιρία νὰ γράψω τὶς σκέψεις καὶ τὶς ἐντυπώσεις μου.
Ἀντικρίζοντας κανεὶς τὴ σημερινὴ Ὀδησσὸ μὲ τὸ μαγευτικό της λιμάνι καὶ μὲ τὰ παραδοσιακὰ κλασσικὰ κτίριά της, τὶς τόσες ἐκκλησίες της ποὺ εἶναι κτίσματα τῶν Ἑλλήνων, αἰσθάνεται μιὰ ἐσωτερικὴ ἐθνικὴ ὑπερηφάνεια, γιατί ἀπὸ τὴ μιὰ μεριὰ ὡς τὴν ἄλλη ἐπικρατεῖ πολὺ ἔντονά το Ἑλληνικὸ μεγαλεῖο.
Ἀμέτρητα πλοῖα, βάρκες καὶ κότερα βρίσκονται ἀγκυροβολημένα στὸ λιμάνι τῆς Ὀδησσοῦ. Ἀμέσως ἡ σκέψη μου πέταξε γιὰ λίγο στοὺς χρόνους ἐκείνους ποὺ οἱ Ἕλληνες ἤσαν οἱ Κυβερνῆτες στὸ τιμόνι σ’ αὐτὴ τὴ γωνιὰ ποὺ ἦταν τὸ κέντρο τῶν θαλασσῶν τους.
Ἦταν ὅμως ἄτυχη ἡ γενιὰ ἐκείνων τῶν Ἑλλήνων καὶ μὲ λύπη ἀντικρίζει κανεὶς μιὰ σιωπὴ στὸν χῶρο τῆς θάλασσας ἂν καὶ πολλὰ περαστικὰ πλοῖα σταθμεύουν συχνὰ στὸ ὄμορφο λιμάνι τῆς Ὀδησσοῦ. Ἐκεῖνος ὁ πλοῦτος καὶ ἡ ἀρχοντιὰ τῶν θαλασσῶν μας δὲν εἶναι πιὰ ἐκεῖ.
Μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐπισκεφθεῖ τὴν πόλη καὶ νὰ ζήσει πολλὲς μαρτυρίες ἀπὸ τὸ πέρασμα τῶν Ἑλλήνων. Ἃς ἀναφέρω μιὰ μόνο χωρὶς σχόλια. Τὸ σπίτι τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Ρίγη συγκίνησης γεμίζουν τὴν καρδιὰ τοῦ κάθε Ἕλληνα ἐπισκέπτη ἀλλὰ καὶ ἐθνικὴ ὑπερηφάνεια.
Θυμήθηκα, πόσος ἀγώνας χρειάστηκε καὶ πόσο αἷμα χύθηκε γιὰ τὴν ἐλευθερία τῆς Ἑλλάδας ....
Μπροστὰ σ’ αὐτὴ τὴν ἀρχοντιὰ καὶ τὸν πλοῦτο τῶν Ἑλλήνων τῆς Ὀδησσοῦ ξεκίνησα ἕνα Σάββατο ... ταπεινὸς προσκυνητής, γιὰ νὰ ἐπισκεφθῶ τὸ νεκροταφεῖο ποὺ εἶναι θαμμένοι τόσοι Ἕλληνες ἀδελφοί μου. Τὸ νεκροταφεῖο μου ἦταν ἤδη γνωστὸ ἀπὸ τὰ προηγούμενά μου ταξίδια.
Μόλις φθάνω ἐκεῖ μὲ πολλὴ συγκίνηση οἱ ἐργάτες μὲ ὑποδέχθηκαν σὰν ἀπόγονό των Ἑλλήνων τῆς Ὀδησσοῦ μόλις ἔμαθαν ἀπὸ ποὺ ἐρχόμουν καὶ τὸ λόγο τῆς ἐκεῖ περιπλάνησής μου. Ἕνας νέος θὰ μὲ πλησιάσει καὶ θὰ μοῦ ἐξομολογηθεῖ: οἱ τάφοι αὐτοὶ τῶν Ἑλλήνων εἶναι οἱ πιὸ ἱστορικοὶ καὶ ὄμορφοι ... ἀλλὰ δὲν ἔχουν φαίνεται συγγενεῖς ἐδῶ γιατί δὲν ἔρχεται κανένας νὰ τοὺς ἐπισκεφθεῖ ... Μὲ ψυχὴ συντετριμμένη ἀρχίζω τὴν περιήγησή μου. Ψάχνω, ἀνακαλύπτω, βρίσκω, στέκω, δακρύζω .... Στέκομαι καὶ μουρμουρίζω ... Πασχάλης Γεωργίου Γεωργιάδης ... τελευτήσας τὴν 1ην Νοεμβρίου 1913 ... ἐτῶν 54 ... Πάσα ξένη πατρίς ἐστι καὶ πάσα πατρὶς ξένη ... ἠμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει...
Τὸ διαβάζω καὶ σκουπίζω τὰ δάκρυά μου. Συνεχίζω ὅμως τὴν ἀνάγνωση στὸν ἴδιο τάφο... Γεώργιος Γεωργιάδης γεννηθεῖς ἐν Ἰασίω 1804 ἀπεβίωσε ἐν Ὀδησσῶ 1884 ... Αἰκατερίνη Γ. Γεωργιάδη ... γεννηθεῖσα ἐν Ρεδαστῶ τῷ 1827 ἀπεβίωσε ἐν Ὀδησσῷ τῇ 25ῃ Δεκεμβρίου 1906 ...
Τὸ περιπατητικό μου δρομολόγιο μέσα στὸ νεκροταφεῖο τῆς Ὀδησσοῦ τὸ συνεχίζω γιὰ μερικὲς ὧρες μέχρι νὰ ἱκανοποιηθῶ ὅτι ἔπραξα τὸ καθῆκον μου καὶ τὴν ὑποχρέωσή μου ἀπέναντι στοὺς ἀδελφούς μου Ἕλληνες νεκρούς, ποὺ ἔμειναν τόσα χρόνια χωρὶς νὰ δεχθοῦν τὴν ἐπίσκεψη κανενὸς συμπατριώτη τους. Κάθε φορᾶ ποὺ βρίσκω ἕναν Ἑλληνικὸ τάφο σταματῶ, κάνω τὸν σταυρό μου καὶ συγκινούμαι ὀλόκληρος.
Καιὶ τώρα διαβάζω: Ἰωάννης Σ. Ποταμιανὸς ἐγεννήθη 19 Φεβρ. 1831, ἀπεβίωσε 2 Ἀπριλίου 1895. Στὸν τάφο αὐτὸ βρίσκεται καὶ ἡ προτομὴ τοῦ νεκροῦ, ἕνα πραγματικὸ ἔργο τέχνης, ἔνδειξη πάντα της ἑλληνικῆς ἀρχοντιᾶς. Τὸν φωτογραφίζω... Ἡ ἠρεμία ποὺ ἐπικρατεῖ μέσα στὸ κοιμητήριό μου δίνει τὴν ἐντύπωση ὅτι βρίσκομαι σὲ ἄλλους κόσμους, μακριὰ ἀπὸ τὸν θόρυβο τῆς πόλης καὶ τὴν ματαιότητα ποὺ ἐπικρατεῖ παντοῦ.
Προχωρῶ ἀπορροφημένος μέσα στὸ ἀχανὲς κοιμητήριο τῆς Ὀδησσοῦ. Βρίσκω τάφους ἀραχνιασμένους καὶ σκεπασμένους μὲ κλαδιά. Μὲ τὰ δυό μου χέρια σιγὰ-σιγὰ καθαρίζω καὶ διαβάζω ... Πατμανάκης Γεώργιος 1878-1948 ... Ἀπὸ μακριὰ βλέπω ἕνα μεγάλο σταυρὸ κατασκευασμένο μὲ μεγάλο καλλιτεχνικὸ γοῦστο καὶ μαστοριά. Εἶπα μέσα μου αὐτὸς πρέπει νὰ εἶναι Ἑλληνικὸς τάφος. Καὶ δὲν ἔπεσα ἔξω. Διαβάζω ὅταν ἔφθασα ...ἐνθάδε ἀναπαύεται Χρίστος Ν. Νεόφυτος. Ἐγεννήθη ἐν Κεφαλληνίᾳ τῇ 20ῃ Νοεμβρίου 1853. Ἀπεβίωσε ἐν Ὀδησσῷ τῇ 20ῃ Ὀκτωβρίου 1905 ... Πολλοὶ οἱ τάφοι. Ἀτέλειωτά τα μονοπάτια.
Ἂν εἶχα χρόνο μποροῦσα νὰ περπατῶ ἀκόμη πολλὲς ὧρες χωρὶς νὰ μπορέσω ναὰ τοὺς ἐπισκεφθῶ ὅλους. Ἔπρεπε ὅμως νὰ φύγω. Ἄρχισα νὰ ἐπιστρέφω πίσω καὶ νὰ τοὺς ἀποχαιρετῶ ξανὰ ὅσους μπόρεσα καὶ ἀνακάλυψα. Σὲ μιὰ σύντομη ἐπίσκεψη στὴν ἐκκλησία τοῦ νεκροταφείου ποὺ εἶναι κι’ αὐτὴ κτισμένη ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες τῆς Ὀδησσοῦ ξαφνικὰ θὰ μὲ πλησιάσει μιὰ γυναίκα καὶ θὰ μοῦ πεῖ στὰ Ρωσικά: «εἶμαι κι ἐγὼ Ἑλληνίδα».
Δὲν ἄντεξε ὅμως κι ἀπὸ τὴ συγκίνησή της ἄρχισε νὰ κλαίει καὶ σὰν ἀστραπὴ ἐξαφανίστηκε. Ἦταν γὶ΄ αὐτὴν τόση ἡ συγκίνηση ποῦ συναντοῦσε ἕνα Ἕλληνα ποὺ δὲν τὸ πίστευε. Ἂν ἦταν δυνατὸ ἕνας Ἕλληνας νὰ ἐπισκεφθεῖ τοὺς τάφους τῶν Ἑλλήνων τῆς Ὀδησσοῦ ... Ἔφυγα μὲ ἀνάμεικτά τα αἰσθήματά μου.
Σὲ μιὰ ἄλλη ἐπίσκεψη σὲ διάφορες ἐκκλησίες τῆς Ὀδησσοῦ μᾶς ἔδειξαν τὸν χῶρο ποὺ περισσότερα ἀπὸ 50 χρόνια ἔκειτο τὸ λείψανο τοῦ Ἐθνομάρτυρα Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ἐ’ ποὺ εἶναι ἀφιερωμένη στὴν Ἁγία Τριάδα.
Εἶναι γνωστὴ ἡ θυσία τοῦ Μάρτυρα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως ποὺ οἱ Τοῦρκοι ἀπαγχόνισαν τὴν ἡμέρα τοῦ Πάσχα τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1821. Στὴ συνέχεια δὲ τὸν ἔρριξαν στὴ θάλασσα καὶ τὸν βρῆκε ὁ Ν. Σκλάβος, ὁ ὁποῖος τὸν μετέφερε στὴν Ὀδησσὸ ὅπου τὸν ἔθαψαν μὲ μεγάλες τιμές.
Ὁ Αὐτοκράτορας μάλιστα τῆς Ρωσίας Ἀλέξανδρος ἔδωσε διαταγὴ ἡ κηδεία νὰ γίνει μὲ μεγάλη λαμπρότητα. Ὁ ἴδιος μάλιστα χάρισε γιὰ τὸν νεκρὸ Πατριάρχη μιὰ ὁλόχρυση Ἀρχιερατικὴ στολή, μιὰ μίτρα κι’ ἕναν σταυρό. Τὸ 1871 τὸ ἱερό του λείψανο μεταφέρθηκε στὴν Ἑλλάδα ὅπου τάφηκε στὸν Καθεδρικὸ ναὸ τῶν Ἀθηνῶν. Ἕνα αἰώνα ἀργότερα τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο τὸν ἀνεκήρυξε ἱερομάρτυρα.
Τέτοιους Ἑλληνισμοὺς σὰν τῆς Ὀδησσοῦ δὲν πρέπει νὰ τοὺς ξεχνοῦμε ἐμεῖς οἱ νεώτεροι Ἕλληνες τῆς Διασπορᾶς. Ἡ σημερινὴ Ὀδησσὸς μᾶς στέλλει ἕνα μήνυμα.
Ἀπὸ τοὺς ἐγκαταλελειμμένους κι ἔρημους τάφους τους οἱ Ἕλληνες ἀδελφοὶ μας μᾶς φωνάζουν νὰ συνεχίσουμε στὶς χῶρες τῆς σημερινῆς μας ἀποδημίας σ΄ ὅποια γωνιὰ τῆς γῆς κι ἂν βρισκόμαστε τὸ παράδειγμα τους καὶ νὰ δημιουργήσουμε μὲ τὸν ζῆλο καὶ τὴν ἀφοσίωσή μας ἕνα ὑψηλὸ μεγαλεῖο της γνήσιας Ἑλληνικῆς μας παράδοσης καὶ κληρονομιᾶς ὅπως τὸ ἔζησαν καὶ τὸ ἐτίμησαν ἐκεῖνοι στὴν ξακουστὴ παροικία τῆς Ὀδησσοῦ.
Οἱ φωνές τους ποὺ βγαίνουν ἀπὸ τοὺς τάφους τους μᾶς ζητοῦν νὰ ξαναζωντανέψουμε τὴν ἱστορία καὶ τοὺς θρύλους τῆς φυλῆς μας στὸν ἐθνικό, θρησκευτικό, πολιτιστικό, πνευματικὸ καὶ κοινωνικὸ τομέα.
Καὶ ἐὰν ἐσὺ ὁ παράξενος Ἕλληνας ἐπισκέπτης ψάχνεις νὰ βρεῖς στὰ ξένα αὐτὰ χώματα ἐκείνους τοὺς μεγάλους ἥρωες καὶ ἀγωνιστὲς τῆς ἔνδοξης Ἑλλάδας... ἐκείνους ποὺ χάθηκαν, τοὺς συμπατριῶτες σου, ποὺ περιμένουν ν΄ ἀκούσουν ἀπὸ τὸ στόμα σου ἕνα εὐχαριστῶ γιὰ τὴ θυσία τους, μὴν τοὺς ἀρνηθεῖς καὶ μὴν τοὺς ξεχάσεις.
Πήγαινε νὰ τοὺς συναντήσεις καὶ νὰ τοὺς στήσεις κολῶνες τιμῆς καὶ ἀνδρείας, βωμοὺς θυσίας καὶ αὐταπάρνησης, γιατί αὐτοὶ ἔζησαν στὸ χῶρο τῆς Ἑσπερίας καὶ ποὺ δόξασαν τὴν Ἑλλάδα τὴν ὁποία ἐσὺ σήμερα χαίρεσαι ἐλεύθερος. Θυμήσου λοιπὸν τοὺς προγόνους σου ποὺ πέρασαν ἀπὸ τοὺς χώρους τῆς Διασπορᾶς καὶ προσπάθησε νὰ φανεῖς ἀντάξιος. Δὲν σοῦ ζητοῦν τίποτε ἄλλο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ οἱ ἴδιοι ἔπραξαν: νὰ τιμήσεις τὸ ὄνομα τῆς αἰώνιας Ἑλλάδας στὴν ξένη ὅπου κι ἂν βρίσκεσαι ...
5. Ἅγιος Λάζαρος Μητροπολίτης Κιτίου στὴ Ρωσία.
Πρὶν ἀπὸ ἀρκετὰ χρόνια ἀνακαλύφθηκαν τὰ ὀστᾶ τοῦ Ἁγίου Λαζάρου κάτω ἀκριβῶς ἀπὸ τὴ θέση ποὺ βρίσκεται ἡ Ἁγία Τράπεζα τοῦ ναοῦ ποὺ εἶναι ἀφιερωμένος στὸ ὄνομά του στὴ Λάρνακα. Ὅπως εἶναι γνωστὸ ὁ Ἅγιος Λάζαρος μετὰ τὴν Ἀνάστασή του ἀπὸ τὸν Κύριο ἔγινε ὁ πρῶτος Μητροπολίτης Κιτίου ὅπου καὶ ἀρχιεράτευσε γιὰ τριάντα χρόνια. Τοῦτο μᾶς τὸ ἐπιβεβαιώνουν πολλὲς γραπτὲς μαρτυρίες.
Ὅταν τέλειωσα τὶς ἐπισκέψεις μου στὸ νεκροταφεῖο τῆς Ὀδησσοῦ ἐπέστρεψα πίσω στὴ Μόσχα ὄπυ ἂπ΄ ἐκεῖ το βράδυ ταξίδεψα μὲ τραῖνο δώδεκα ὧρες γιὰ νὰ φθάσω στὴν πόλη Πσκὼφ ποὺ εἶναι πολὺ γνωστὴ γιὰ τὶς πολλὲς καὶ ὄμορφες ἐκκλησίες της.
Γιὰ μένα ἡ περιοχὴ αὐτὴ εἶναι πολὺ γνωστὴ γιατί σχεδὸν ὅλες τὶς φορὲς ποὺ ἐπεσκέφθηκα τὴ Ρωσία δὲν σκέφθηκα τὴν ἀπόσταση καὶ τὴν κούραση καὶ τὴν ἐπισκέπτομαι. Ἐξ ἄλλου ἐκεῖ ἔζησε καὶ ἀπέθανε ὁ μεγάλος Ρῶσος ποιητὴς Πούσιν τὸν ὁποῖο ἰδιαίτερα μελετῶ καὶ ἀγαπῶ.
Σὲ προήγουμενά μου ταξίδια βρῆκα τὴν εὐκαιρία καὶ τὸ χρόνο νὰ περπατήσω σχεδὸν παντοῦ στοὺς χώρους ἐκείνους ποὺ ἔχουν σχέση μὲ τὴν ἱστορία τῆς Ρωσίας. Στὴν ἴδια περιοχὴ βρίσκεται ἕνα ἀνδρικὸ Μοναστήρι μὲ πλούσια ἱστορία καὶ παράδοση.
Ἐκεῖ σ΄ αὐτὸ τὸ Μοναστήρι ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ πολλὲς ἐκκλησίες, ἔτσι ὅπως εἶναι ἡ Ρωσσικὴ ἐκκλησιαστικὴ παράδοση, πληροφορήθηκα ἀπὸ τὸν ὁδηγό μου ὅτι εἶναι καὶ ἕνας ποὺ εἶναι ἀφιερωμένος στὸν Ἅγιο Λάζαρο Μητροπολίτη Κιτίου.
Ἀπὸ χρόνια αὐτὸ τὸ παράξενο γεγονὸς μ΄ ἔβαλε σὲ σκέψη καὶ ἄρχισα νὰ ψάχνω νὰ βρῶ τὸν λόγο τῆς ὀνομασίας τῆς ἐκκλησίας αὐτῆς. Ὕστερα ἀπὸ μελέτη πολλῶν ἀξιόλογων Ρωσικῶν πηγῶν στὴ βιβλιοθήκη τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Ὀξφόρδης ἀνακάλυψα ὅτι τὸν 16ο αἰώνα ἕνας ἀπὸ τοὺς μοναχούς της Μονῆς ἐπεσκέφθηκε τοὺς Ἁγίους Τόπους.
Ἀφοῦ τελείωσε τὴν ἐπίσκεψή του ἐκεῖ ἔπρεπε νὰ περάσει καὶ ἀπὸ τὴν Κύπρο, ὅπου σύμφωνα μὲ τὶς πληροφορίες ποὺ πῆρα ἐπεσκέφθηκε τὴν πόλη τῆς Λάρνακας, προσκύνησε τὰ ἅγια λείψανα τοῦ Ἁγίου Λαζάρου καὶ πῆρε μαζί του ἕνα μικρὸ τεμάχικο ἀπὸ αὐτά.
Ἔτσι ἐξηγεῖται καὶ τὸ κτίσιμο τῆς ἐκκλησίας στὸ Μοναστήρι ποὺ βρίσκεται στὴν περιοχὴ τοῦ Πσκώφ, ὅπου μέχρι σήμερα τὸ τεμάχιο αὐτὸ βρίσκεται τοποθετημένο πάνω σε μιὰ εἰκόνα τοῦ Ἁγίου Λαζάρου. Εἶναι γνωστὸ ἐξ ἄλλου ὅτι τὰ ὀστᾶ τοῦ Ἁγίου καὶ ἀπὸ ἄλλες μαρτυρίες ἦταν ἐκτεθειμένα γιὰ προσκύνημα ἀπὸ τὸν κόσμο.
Πραγματικὰ συγκινήθηκα ὅταν βρέθηκα κι ἐγὼ ἐκεῖ καὶ μπόρεσα νὰ προσκυνήσω τὸ μικρὸ τεμάχιο τῶν ὀστῶν τοῦ Ἁγίου ποὺ φυλάσσεται στὸν ναὸ τοῦ Μοναστηρίου ποὺ εἶναι ἀκριβῶς ἀφιερωμένος στὸν Ἅγιο Λάζαρο Μητροπολίτη Κιτίου.
Στὴ συνέχειά μου ἔδειξαν καὶ τὸν τάφο τοῦ μοναχοῦ ποὺ μετέφερε τὸ τεμάχο αὐτὸ στὴ Ρωσία καὶ ποὺ εἶναι θαμμένος στὴ νεκρόπολη τοῦ Μοναστηριοῦ ποὺ φιλοξενεῖ 11.000 χιλιάδες νεκροὺς ἀδελφοὺς ...