Περί τόν φετινό ἑορτασμό τῶν Φώτων

Ἡ σημερινή μεγάλη καί περίλαμπρη ἑορτή ἄλλοτε σήμαινε “συναγερμό χαρᾶς” καί καθολική κοσμοσυρροή στίς Ἐκκλησιές. Καί σήμερα συνεγείρει τόν κόσμο μας γιά τό ραντισμό καί τή λήψη τοῦ ἁγιασμένου νεροῦ, προπαντός ὅμως στούς παραθαλάσσιους, τούς παραποτάμιους ἤ παραλίμνιους τόπους ἤ καί σέ δεξαμενές γιά τή ρίψη τοῦ Τιμίου Σταυροῦ καί τήν ἀνάσυρσή του.

Συνάμα ἦταν μιά ποιμαντική εὐκαιρία γιά νά περνοῦν οἱ ἱερεῖς ἀπό τά σπίτια καί νά ραντίζουν μέ ἁγιασμό ἐνοίκους καί σπίτια, κάτι πού περιοσίστηκε τά τελευταῖα χρόνια λόγῳ τῆς πανδημίας, ὅμως ἀρχίζει δειλά-δειλά νά ἐπανέρχεται ὡς παράδοση καί συμμετοχή.

Τό ἔζησα ἐπανειλημμένα καί τό συνομολογῶ μέ ὅλη τήν Ἐκκλησία, ὅπως τό ὑποδείκνυε σέ μαῦρες συνθῆκες ὁ ἅγιος Λουκᾶς Ἐπίσκοπος Συμφερουπόλεως της Κριμαίας, Καθηγητής Πανεπιστημίου καί πρωτοπόρος τῶν μεταμοσχεύσεων ἀπό ζῶο σέ ἄνθρωπο, μέ τήν ἐπίκληση μάλιστα τῆς ἰατρικῆς του ἐπιστημονικῆς ταυτότητος, γιά τήν ἰαματική σημασία τῆς λήψης τοῦ Ἁγιασμοῦ.

Ἡ ὀνομασία τοῦ σημερινοῦ ἑορτασμοῦ παραπέμπει καί στά φῶτα, στίς λαμπάδες γιά τίς βαπτίσεις, πού σέ ἀνύποπτο χρόνο πολύ παλαιότερα τελοῦνταν ἐπίσης τέτοια μέρα ἤ μᾶλλον τήν παραμονή τῆς κυριώνυμης ἑορτῆς.

Μέ αὐτήν τήν αἴσθηση παραμονή τῆς ἑορτῆς τελέσαμε τή θεία Λειτουργία καί τό Μεγ. Ἁγιασμό στήν ἕδρα τῆς Μητροπόλεώς μας καί τό ἑσπέρας προέστημεν πάλι σέ ἑσπερινή ἑόρτια σύναξη μέ τούς Κληρικούς μας στό πλατυνόμενο Πολύκαστρο, στόν ἱερό Ναό τῆς Ἁγίας Τριάδος, εἰπόντες τά πρός ἑορτήν ἐφόδια.

Τό πρωΐ πάλι, τελέσαντες τή θ. Λειτουργία καί τό Μεγ. Ἁγιασμό στό Μητροπολιτικό Ναό, μετέβημεν στό συντριβάνι τῆς Γουμένισσας καί κατόπιν στή γέφυρα τοῦ Ἀξιοῦ ὅπου καί ρίψαμε τόν τίμιο Σταυρό, ὥστε “καί τά ποτάμια ὕδατα νά δεχθοῦν πάλι διά τοῦ Σταυροῦ τήν Πηγή”, τόν Κύριο, τόν Δημιουργό καί Ἀναδημιουργό τῆς νέας κτίσεως καί ὁ Παράκλητος νά κατέλθει ἀοράτως πρός τήν κτίση διά τόν συγκαταβάντα Σωτήρα.

Ἀπό τή λαογραφία στό νόημα τῆς πίστης

Τό ζήσαμε τόσοι προσιόντες, ἀπό τῶν Ἀρχῶν τοῦ τόπου μας μέχρι τῶν ἁπλουστέρων καί σμικροτέρων.

Ὅμως… Ὅμως, θά πρέπει νά ἀναζητήσουμε σάν χριστιανοί τό ἐννόημα καί ἐμβίωμα τῆς ἑορτῆς, γιά νά τήν νιώσουμε καί νά τήν ζήσουμε μέ τόν “μέσα ἄνθρωπο”, μέ τά ἐσώψυχά μας ἤ μᾶλλον μέ τό νοῦ μας καθαρμένο ἤ καθαιρόμενο ἀπό τήν τύρβη καί ἀποδιδόμενο στή λατρεία τοῦ ζῶντος Θεοῦ.

Ἕνα τροπάριο τῶν ἡμερῶν αὐτῶν, τροπάριο ποιητικοῦ διαλόγου μέ τό Σωτήρα καί Θεό μας Ἰησοῦ Χριστό, γράφει: «Ἔδειξες (Χριστέ μας) προηγουμένως στούς προφῆτες τά σύμβολα τῆς μελλοντικῆς σου θεοφανέρωσης (στό Μωυσή μέ τή διάβαση τῆς Ἐρυθρᾶς, στόν Ἠλία καί τόν Ἐλισσαῖο μέ τή διάβαση τοῦ Ἰορδάνη. Τώρα πλέον, φανερώθηκες καί μέ τίς θεϊκές σου ἐνέργειες φανέρωσες τά ἄλλοτε κρυμμένα μυστήρια τῆς ἀποκάλυψής σου καί χάρισες στούς ἀνθρώπους σήμερα (μέ τά Θεοφάνεια) τή θεϊκή ἀναγέννηση».

“Σύμβολα πρίν προφήταις παρέδειξας τῆς σῆς Θεοφανείας·
νῦν δέ τά κεκρυμμένα ταῖς ἐνεργείαις ἐγνώρισας ἐπιφανείς μυστήρια,
ἀνθρώποις σήμερον νέμων θείαν ἀναγέννησιν»

(ᾠδή γ΄ ἀπό τόν Κανόνα ἐν τοῖς Ἀποδείπνοις τῆς Ε΄ Ἰανουαρίου).

“Σήμερον Σάββατον μέλπω μέγα”!

Ἀπό τήν ἀκροστιχίδα ἀκόμη, ἀλλά καί μέ τούς σχεδόν πανομοιότυπους εἱρμούς καί τίς παραπλήσιες σωτηριολογικές ποιητικές ἀφορμές, ὁ Κανόνας αὐτός πού ψάλλεται “ἐν τοῖς Ἀποδείπνοις” μᾶς παραπέμπει προοιμιακά στό σωτήριο Πάσχα, τοῦ ὁποίου νέο σύμβολο καί μυστηριακή μέθεξη τυγχάνει τό Βάπτισμα. Τό μυστήριο τοῦ Βαπτίσματος (καί τό συναπτόμενο μυστήριο τοῦ Χρίσματος) εἶναι μετοχή στήν τριήμερη Ταφή καί τήν Ἔγερση τοῦ Σωτῆρος ὡς ἄνοιγμα μετοχῆς στή δωρεά τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.

Διαβάζουμε λοιπόν στό Μηναῖο μιάν ἐκπληκτικά “προχρονολογημένη” ἀκροστιχίδα: «Καί σήμερον δέ Σάββατον μέλπω μέγα» (Κανών Ἀποδείπνου Ε΄ Ἰανουαρίου)!

Ἀναλογικά λοιπόν πρός τή Μεγάλη Ἑβδομάδα καί μάλιστα μέ τό ἑσπέρας τῆς Μεγ. Παρασκευῆς πρό τοῦ Ἐπιταφίου (ὄρθρος παννυχίδος Μεγ. Σαββάτου), ἀλλά καί μέ τό προοιμιακό μέρος τῆς παννυχίδος τῆς Ἀναστάσεως, ἕνας κανόνας τροπαρίων τόσο γνωστός στή μελωδία καί τήν εἱρμολογία του, ὡσάν νά ἐπαναλαμβάνεται μέ ἄλλες (εἰσοδικές) ποιητικές ἐκφράσεις αὐτές τίς μέρες. Μεγάλη Ἑβδομάδα καί Ἀνάσταση ἔρχονται στό παρόν τοῦ ἑορτασμοῦ τῶν Φώτων!

Τή Μ. Παρασκευή (Μ. Σάββατο ἀφ᾽ ἑσπέρας) καί στήν παννυχίδα τῆς Ἀναστάσεως τά τροπάρια ἀναφέρονται στήν ἐθελούσια σωτηριώδη ἀναστάσιμη κένωση τῆς ταφῆς τοῦ Σωτῆρος. Ἀναφέρονται στή θεοφανέρωση τοῦ Κυρίου, ὅπως τήν προφήτευσε ὁ Ἠσαΐας ὡς πρός τίς ἀναστάσιμες καί τίς διανοιγόμενες ἐσχατολογικές συνέπειές της: π.χ. “ἀναστήσονται οἱ νεκροί καί ἐγερθήσονται οἱ ἐν τοῖς μνημείοις καί πάντες οἱ ἐν τῇ γῇ ἀγαλλιάσονται”.

Ὁ αὐτουργός τῶν Θεοφανείων καί ὁ ὑπηρέτης

Τήν παραμονή τῶν Φώτων τά τροπάρια (μέ τήν πανομοιότυπη ποιητική καί μελωδική “φόρμα”) ἀναφέρονται ἐπίσης στό ἕνα καί ἑνιαῖο γεγονός τῆς θείας Οἰκονομίας, ἀλλά μιλοῦν γιά τίς μεταβατικές σωτηριώδεις πράξεις τοῦ Χριστοῦ μας ἀπό τῶν Χριστουγέννων πρός τήν Ἀνάσταση καί συγκεκριμένα ἀναφέρονται στή Βάπτισή Του (στήν δωρηθεῖσα ἀνακαίνιση τῶν ἀνθρώπων διά Βαπτίσματος καί Πνεύματος) καί στήν ἀποκάλυψή Του πρός τόν κόσμο ἀπό τόν θεοπτικό Προφήτη καί Πρόδρομο καί Βαπτιστή Ἰωάννη.

Ὁ Ἰωάννης “εἶδε σχιζομένους τούς οὐρανούς καί τό Πνεῦμα ὡσεί περιστεράν καταβαῖνον ἐπί τόν Βαπτιζόμενον”. Ὁ Ἰωάννης ἄκουσε τό γεγονός τῆς ἀποκαλύψεως τοῦ σαρκωμένου Υἱοῦ ἀπό τόν Θεό Πατέρα μέ τήν φωνή τοῦ Πατρός (τήν ὁποία “εἵλκυε” τό Πνεῦμα πρός τόν Βαπτιζόμενο). Ὁ Ἰωάννης βλέποντας καί βαπτίζοντας καί ὑπηρετώντας μέ φόβο καί τρόμο τόν Θεό τῆς ἀποκαλύψεως στήν ἐνανθρωπισμένη παρουσία Του, μόνος αὐτός ἔζησε τά Θεοφάνεια τῶν Φώτων στή μετεχόμενη πληρότητά τους.

Ὁ μέν Κύριος τά ζοῦσε καί τά φανέρωνε στήν περιχωρούμενη καί τήν οἰκονομούμενη πληρότητά τους, ὡς φυσικός Υἱός τοῦ Πατρός καί φυσικός περιχωρητής τοῦ περιχωρούμενου Πνεύματος.

Ἐνῶ ὁ Ἰωάννης τά ζοῦσε στή μεθεκτή πληρότητά τους. Διότι εἶδε τέλειον ἄνδρα Ἐκεῖνον τόν ὁποῖο εἶχε γνωρίσει διά Πνεύματος, κυοφορούμενος ἀκόμη στήν Ἐλισάβετ, κυοφορούμενον ἀκόμη ἐν Πνεύματι στήν ἀπειρόγαμη Θεοτόκο. Καί δέν Τόν ὁμολογεῖ μόνον τέλειο ἄνθρωπο, ἀλλά καί τέλειο Θεό, ὅπως θεολογεῖ εἰσαγωγικά ὁ εὐαγγελιστής Ἰωάννης στο Εὐαγγέλιό του.

Ὁ πρόδρομος προφήτης Ἰωάννης κατά τή Βάπτιση Τόν εἶδε, Τόν ἀναγνώρισε, Τόν ἔζησε ὁμολογούμενον ἀπό τόν Πατέρα καί ὁμολογούμενον ἀπό τό Πνεῦμα. Καί Τόν κήρυξε στούς Μαθητές του ὡς Μεσσία καί προαιώνιο Θεό.

Ὁ Βαπτιζόμενος εἶναι ὁ Θεάνθρωπος, πού προσέλαβε τέλεια τήν φύση μας, γιά νά τήν κάνει στό πρόσωπό Του “ὁδό σωτηρίας”, “ὁδό θεώσεως”.

Ἡ μετάνοια ὡς ὁλοτελής ἀναζήτηση

Ὁ Ἰωάννης εἶναι ―μετά τήν Παναγία μας― ὁ Προφήτης (τό αἰώνιο μεγάφωνο) αὐτοῦ τοῦ μυστηρίου. Χάρη στό Ἅγιο Πνεῦμα, χάρη στή χαριτόδωρη συγκατάβαση τοῦ Βαπτιζομένου, χάρη στήν εὐδοκία τοῦ Πατρός πού θέλησε νά ἀποκαλύψει “ἐν φωνῇ” (ἄκτιστα ρήματα) τόν Υἱό Του ὡς Θεό μας, χάρη σ᾽ αὐτό τό ἑνιαῖο μυστήριο τῆς Τριαδικῆς θείας συγκαταβάσεως μέσα ἀπό τήν συγκατάβαση τῆς θείας Ἐνανθρωπήσεως τοῦ Βαπτιζομένου, ὁ Ἰωάννης ἔζησε ―ὅσο γινόταν στά ὅρια τῆς δικῆς του φθαρτῆς ἀνθρωπινότητος― τό μυστήριο τῆς σωτηρίας, τό μυστήριο τῆς ἐν Χριστῷ τελειώσεως τοῦ ἀνθρώπου, τό μυστήριο τῆς ἐν Χριστῷ ἀναπλάσεως ὅλης τῆς κτίσεως.

Καί τό ἔζησε ὁ Ἰωάννης ―μέσα στή δική του ἀνθρώπινη σμικρότητα καί θεοσφράγιστη τελειότητα― μετέχων καθ᾽ ἑαυτόν ὑπέρ ὅλης τῆς ἀνθρωπότητος καί ὑπέρ ὅλης τῆς φύσεως.
Προδρομικά καί προφητικά ὁ Ἰωάννης κήρυσσε τή μετά-νοια, ὄχι μιά ἠθική ἁπλῶς μετάνοια, ἀλλά τήν ἀναγωγή τοῦ νοῦ τῶν ἀνθρώπων στό πρόσωπο τοῦ ἐρχόμενου Λυτρωτῆ, τήν ἐπιστροφή τους στήν κατάσταση τῆς καθαρτικῆς σχέσης μέ τό Θεό Λόγο, πολύ περισσότερο ἀπό ὅ,τι ἀρχικά στόν Παράδεισο. Πῶς θά τό κατόρθωναν οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς του καί οἱ κατοπινοί μέχρι ἐμᾶς σήμερα; Πιστεύοντας καί ἑνωμένοι μέ τό Χριστό, ὅπως

Τόν ὁμολόγησε ὁ Θεός Πατήρ καί Τόν ἐσφράγισε βεβαιωτικά τό Ἅγιο Πνεῦμα.

῞Οσο θεολογικό καί ἀκατόρθωτο φαίνεται αὐτό στό σκοτισμένο λογισμό μας, ὅμως στήν πραγματικότητα τῆς χριστο-ενώσεως καί χριστο-κοινωνίας καί χριστο-λατρείας καί χριστο-πιστότητος δέν εἶναι δύσκολο. Διότι ὁ τρόπος καί ὁ δρόμος εἶναι ὁ Χριστός, ὁ Χριστός πού φανερώθηκε στά Θεοφάνεια τέλειος Θεός καί τέλειος ἄνθρωπος, ὁ Μόνος Σωτήρας-Λυτρωτής-Εὐεργέτης.

Ἀπό τή χριστωνυμία στή χριστοφορία

Ὁ πολιτισμός τῆς Ρωμιοσύνης, πού ἔκτιζε γιά αἰῶνες ἔμψυχες καί ἄψυχες Ἁγια-Σοφιές καί ἉγιοΤόπους καί Ἅγια-Ὄρη ἀπ᾽ ἄκρου εἰς ἄκρον (καί δέν παύει νά τά κτίζει σήμερα στήν Ἀφρική καί στήν Ἀμερική καί ὅπου γῆς, ἔστω καί συνεσταλμένα)… αὐτός ὁ πολιτισμός μελωδοῦσε τήν ἁγιοπνευματική χαρά του καί γλυκαινόταν παρ᾽ ὅλες τίς ἱστορικές του ὀδύνες, ἀναγόμενος διά τῶν μελῶν του στήν κοινωνούμενη θεοφανία τοῦ Χριστοῦ.

Ὅποιος χαίρεται τό ζῶντα Θεό, παρόλο πού χαίρεται καί μέ τίς δωρεές Του (τοῦ κόσμου, τῆς κτίσης ὅλης, τῆς συνανθρωπότητος), αὐτός ἀρέσκεται νά ὁμολογεῖ διά βίου καί διά λόγων καί ἔργων τήν κοινωνούμενη ζωοποιό ἀποκλειστικότητα τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ, τό κάνει στιχούργημα καί μελώδημα. Κάτι σάν αὐτό π.χ. πού τό συνήθιζε ἐν μέρει ὁ ἅγιος Νεκτάριος στίς ἀρχές τοῦ παρελθόντος αἰῶνος μέ τίς ἀδελφές Θεοδοσία, Θεοδούλη καί πάλι Θεοδοσία κ.ο.κ. Κάτι σάν αὐτό πού ζεῖ γνωστό γυναικεῖο Μοναστήρι ἐπί δεκαετίες στή δεύτερη Μεγαλόνησό μας, ὑπό τήν θεόφωτη καθοδήγηση ἄλλοτε τοῦ ἁγίου Πορφυρίου τοῦ Καυσοκαλυβίτη, ὥστε νά προτιμᾶ στίς μοναχές νά δίδονται ὀνόματα μέ πρῶτο συνθετικό τό “θεο-” (Θεοξένη, Θεοκτίστη, Θεοδούλη, Θεοδοσία, Θεοδώρα, Θεοφανώ κ.ἄ.).

Θέλω νά πῶ ὅτι ἡ φερόμενη ἐπωνυμία τοῦ λατρευομένου Θεοῦ στή σύνθεση τῶν μοναχικῶν ὀνομάτων (ἡ χριστωνυμία εἴτε ἡ θεωνυμία) συνιστᾶ αὐτομάτως μιάν ἀκουστική καί καρδιακή καί ἔννουν ὑπόμνηση διαρκοῦς ἀναγωγῆς στή θεοφανία τοῦ Κυρίου μας, πρόταγμα ζωῆς καί ἀναφορᾶς.

Εἶναι αὐτό πού μᾶς λείπει σάν μετανεωτερική παγκόσμια κοινωνία μέ πολιτισμική πρόοδο ἀσύλληπτα προχωρημένη σέ διαγνωστικά καί διαχειριστικά ἅλματα πρός τόν πυρήνα καί τήν ἔκταση καί τό νόημα τῆς κτίσης ὅλης. Μιά “πρόοδο” ἱκανή νά προκαλεῖ κρίσεις οἰκολογικές καί κρίσεις πανικοῦ ἀνθρωπολογικές, ἀνίκανη ὅμως νά ἀντιπαλαίσει τίς συνέπειες τῆς φθορᾶς σέ ἀνθρώπους καί στήν ὑπόλοιπη δημιουργία.

***

Γιά ἄλλη μιά χρονιά τά Θεοφάνεια μᾶς ἀνάγουν στό ρεαλισμό τῆς ὕπαρξής μας, εἴμαστε θεόκτιστοι, θεοδημιούργητοι. Μᾶς ἀνάγουν στή ρωμαλεότητα τῆς πίστης στόν ἀληθινό Θεό τῆς ἱστορικῆς καί τῆς διαρκοῦς ἐκκλησιαστικῆς ἀποκαλύψεως.

Τό φετινό συλλογικό ἄνοιγμα σ᾽ αὐτόν τόν ἑορτασμό τῶν Θεοφανείων εἴθε νά μᾶς χαρίσει καί τήν αἴσθηση τῆς εὐφρόσυνης κοινωνίας καί ὁμολογίας τοῦ Θεανθρώπου Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ.

† Ὁ Γουμενίσσης, Ἀξιουπόλεως & Πολυκάστρου Δημήτριος

ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΤΙΚΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ